Ik schaam me dood. Belofte maakt schuld.
Schaamte en schuldgevoel zijn sociale emoties
Schaamte en schuldgevoel zijn sociale emoties. Ze spelen zich af in relatie tot anderen. Deze emoties zorgen ervoor dat we ons gedrag op elkaar afstemmen en ons houden aan de normen en waarden van de groep waarvan we deel uitmaken.
Niemand vindt het prettig om zich te schamen of schuldig te voelen, omdat deze emoties je het gevoel geven dat je iets verkeerd hebt gedaan of dat er iets mis is met wie je bent.
De begrippen schaamte en schuld worden nogal eens met elkaar verward, maar er is een essentieel verschil tussen deze emoties.
Je voelt je schuldig wanneer je iets hebt nagelaten of iemand iets hebt aangedaan.
Je schaamt je wanneer je gedrag niet voldoet aan de verwachtingen van anderen of van jezelf.
Bijvoorbeeld: je kunt je schuldig voelen als je vergeten bent een cadeau te kopen voor je moeder op Moederdag, of als je je trouwdag bent vergeten. Je kunt je schamen als je tijdens een personeelsuitje te veel hebt gedronken en jezelf hebt laten gaan. Ook kun je je schamen wanneer je tijdens een presentatie niet uit je woorden komt, terwijl anderen je als deskundige zien.
Schaamte geeft je een minderwaardig gevoel.
Er zijn ook situaties waarin je beide emoties tegelijk ervaart. Stel dat je hebt geroddeld over een collega en dat deze collega daardoor op het matje moest komen. Je voelt je schuldig dat je hem dit hebt aangedaan én je schaamt je dat je hebt geroddeld, omdat je niet iemand wilt zijn die roddelt.
Het moment waarop schaamte en schuldgevoel ontstaan
Er is ook een verschil in het moment waarop je de emotie ervaart.
Schaamte ontstaat vaak in aanwezigheid van anderen. Je eet bijvoorbeeld tijdens een lunch met collega’s je broodje uit de hand, terwijl de anderen netjes met mes en vork eten. Zodra je dat opvalt, word je rood van schaamte.
Een schuldgevoel kan juist los van de aanwezigheid van anderen ontstaan. Het speelt vaak op wanneer je denkt aan iemand die je teleurstelt of tekortdoet.
Zo kun je een schuldgevoel hebben omdat je er te weinig bent voor je kind(eren) of partner, te veel werkt, eet of drinkt, je familie te weinig opzoekt, te veel geld uitgeeft of te veel met jezelf bezig bent.
Je voelt je slecht over iets wat je hebt gedaan of nagelaten. In die zin heeft schuldgevoel een gewetensfunctie: het is bedoeld om te voorkomen dat je jezelf of anderen onheus behandelt.
Schaamtecultuur en schuldcultuur
Veel Aziatische landen kennen een zogenaamde schaamtecultuur, waarin het beeld naar buiten toe enorm belangrijk is. Schaamte is daar sterk verbonden met de angst voor gezichtsverlies.
Deze schaamtecultuur staat tegenover de zogenaamde schuldcultuur in de westerse samenleving. In westerse landen spelen, mede door de invloed van het christendom, schuld en zonde een grote rol. Wanneer je tegen regels zondigt, is schuldgevoel vaak het gevolg.
De functie van schaamte
Schaamte heeft een sociaal wenselijke functie, die we al in onze kindertijd ontwikkelen. Een kind leert wat hoort en niet hoort, wat mag en niet mag. Op die manier houdt het zich aan de normen en waarden van de groep waartoe het behoort.
Tijdens de puberteit is het voor kinderen extra belangrijk om bij een groep te horen. Als de groepsnorm inhoudt dat je erbij hoort wanneer je merkkleding draagt, kunnen kinderen zich schamen wanneer ze het moeten doen met kleding van C&A. Een lastig dilemma voor minder draagkrachtige ouders.
Leraren zouden zich bewust moeten zijn van deze gevoeligheid en leerlingen niet in een schaamtevolle situatie moeten brengen, zoals bij Jeanne gebeurde.
Jeanne volgde het gymnasium en haar ouders hadden hoge verwachtingen van haar. Maar zij hield meer van de romanverhalen uit de Boeketreeks dan van Griekse filosofen. Haar moeder besprak dat met een leraar tijdens een ouderavond. De volgende dag vertelde deze leraar tijdens de les over haar speciale interesse. Haar klasgenoten lachten en zij zakte door de grond van schaamte.
Wanneer schaamte destructief wordt
In onze individualistische samenleving volgen mensen steeds vaker hun eigen weg. We hebben minder last van wat de buren misschien denken. Maar in kleine gemeenschappen kan deze sociale druk nog steeds groot zijn.
Wanneer je je niet conformeert aan de groep, kun je worden buitengesloten of in aanzien dalen. Ook organisaties functioneren vaak als kleine gemeenschappen met een eigen cultuur.
Zo kun je je in een zakelijke omgeving enorm schamen als je in huilen uitbarst of wanneer je op een bijeenkomst verschijnt in een spijkerbroek terwijl iedereen in pak is.
Met schaamte laat je anderen zien dat je het erg vindt dat je afwijkt van de norm. Op die manier kun je afwijzing proberen te voorkomen.
Schaamte werkt echter destructief wanneer zij je belemmert om jezelf te zijn.
Schaamte uit zich vaak als een kritische stem die je vertelt dat je niet goed genoeg bent. Zo kun je je schamen voor je onzekerheid, je prikkelbaarheid of je behoefte aan aandacht.
Deze schaamtegevoelens geven aan dat je blijkbaar aan een bepaald zelfbeeld moet voldoen: iemand die zeker is, geduldig is of geen aandacht nodig heeft.
Schaamte kan zo ver gaan dat je je eigen levendigheid en spontaniteit afwijst en niet meer durft te uiten wat je denkt en voelt.
Schaamte en uiterlijk
Schaamte speelt ook een grote rol bij het uiterlijk. Vooral vrouwen krijgen door beelden in de media vaak de indruk dat ze niet mooi genoeg zijn.
In de puberteit is het normaal om onzekerheid op het lichaam te projecteren, maar idealiter is dat een fase die je later achter je laat.
Als puber schaamde ik me voor mijn te grote neus en mijn gebit, want als ik lachte kwam mijn tandvlees bloot te liggen. Tijdens gesprekken hield ik daarom een vinger op mijn neus en bij het lachen deed ik mijn hand voor mijn mond. Ik had het er maar druk mee.
Schaamte over uiterlijk of een bepaalde eigenschap hangt vaak samen met diepe onzekerheid, een gebrek aan zelfvertrouwen en angst voor kritiek of afwijzing.
Angst en schaamte vormen samen een dodelijke combinatie. Ze belemmeren je om van jezelf te houden zoals je bent.
Schuldgevoel als innerlijke raadgever
Schuld is constructief wanneer het je bewust maakt van de consequenties van je gedrag.
Een schuldgevoel kan je ervan weerhouden iets te doen waar je later spijt van krijgt. Maar vaak dient schuldgevoel zich achteraf aan en laat het weten dat je iets hebt gedaan of nagelaten waardoor iemand is gekwetst of benadeeld.
Vanuit die functie kan schuld een belangrijke raadgever zijn. Bijvoorbeeld:
Je voelt je schuldig, omdat je enorm bent uitgevallen naar je vriendin, nadat ze het eten heeft laten aanbranden en je haar voor een nietsnut hebt uitgemaakt.
Je voelt je schuldig, omdat je iets wat in vertrouwen aan jou is verteld, hebt doorverteld. Je voelt je schuldig, omdat je vreemd bent gegaan.
Er kunnen zich de hele dag door kleine situaties voordoen waarover je je schuldig voelt en waarvan je achteraf spijt krijgt.
Bijvoorbeeld je overrulet of negeert iemand in een vergadering, je dumpt een vervelende klus bij iemand die geen ‘nee’ kan zeggen of je zet een vriend onder druk om een heel weekend voor je hond te zorgen, terwijl je weet dat hij niet van honden houdt.
Het schuldgevoel komt voort uit je geweten en herinnert je eraan dat je iets hebt laten liggen of iets oneigenlijks hebt gedaan. Vanuit die functie kan schuld een raadgever zijn, die aangeeft je excuses aan te bieden of schade te herstellen.
Meestal verdwijnt het schuldgevoel wanneer je de verantwoordelijkheid neemt om een situatie weer recht te zetten.
Berouw komt na de zonde
Gevoelens van spijt komen vaak nadat je je schuldig voelt.
Je kunt je schuldig voelen over hoe je hebt geleefd en tegelijkertijd rouwen om wat je hebt gemist. Een vader kan bijvoorbeeld spijt hebben dat hij zijn kinderen niet echt heeft leren kennen, omdat werkambities belangrijker waren.
Je kunt spijt voelen, maar spijt betuigen is voor velen een lastige actie. Misschien omdat je moet toegeven dat je iemand in de steek hebt gelaten of dat je je schaamt dat je egoïstisch was. Misschien omdat je moet bekennen dat je niet zo sterk, liefdevol, attent of trouw bent als de ander dacht dat je was. Op die manier word je geconfronteerd met onaangename kanten van jezelf.
‘Berouw’ is eigenlijk een ander woord voor ‘spijt’. Daarin zit het woord rouw. We rouwen wanneer we afscheid moeten nemen van iets of iemand. In dit geval neem je afscheid van het leven dat je niet hebt geleid en van de keuzes die je niet hebt gemaakt.
Je kunt ook zelf de bron van schuldgevoelens
Denk aan al die keren dat je wilde stoppen met roken, wilde afvallen, jezelf voornam meer sporten of meer tijd voor jezelf wilde hebben. Elk jaar begin je opnieuw met deze voornemens, die je uiteindelijk alleen maar een groot schuldgevoel opleveren, omdat het weer niet lukt. Ook kun je je erover schamen, omdat je bang bent in de ogen van anderen een zwak persoon te zijn. Het schuldgevoel geeft in deze situaties aan dat je jezelf in de steek laat. Maar het is niet een reden om jezelf op de kop te geven, want bepaalde veranderingen zijn heel moeilijk. Het heeft te maken met oude patronen die op een bepaalde manier een functie hebben in je leven. Je doet jezelf een groot plezier om bij deze veranderingen professionele steun te zoeken, zodat je er eerst achter kunt komen wat het veranderen zo moeilijk maakt.
Destructieve schuldgevoelens
Er is een groot verschil tussen schuldig zijn en je schuldig voelen.
Bij een constructief schuldgevoel heb je daadwerkelijk iets nagelaten of iemand tekortgedaan. Maar veel mensen voelen zich schuldig zonder dat daar een geldige reden voor is.
Dit soort schuldgevoelens werkt destructief, omdat het je welzijn, levensgeluk en gevoel van eigenwaarde aantast.
Vaak ontstaan deze gevoelens al vroeg in de opvoeding, wanneer kinderen leren dat liefde, waardering of goedkeuring afhankelijk zijn van aangepast gedrag.
Hierdoor kun je al jong besluiten om vooral aan verwachtingen te voldoen, ten koste van je eigen wensen en behoeften.
Ouders die in de opvoeding hun kinderen een schuldgevoel geven
Opvoeders kunnen in hun poging om van hun kinderen sociaal aangepaste wezens te maken, hen al zeer jong schuldgevoelens opleggen.
De meeste ouders hebben verwachtingen van hun kinderen. Niet alleen ten aanzien van hun studie of partnerkeuze, maar ook wat voor soort mens ze zouden moeten zijn, bijvoorbeeld aardig, gehoorzaam, behulpzaam of eerlijk. Wanneer kinderen niet aan deze verwachtingen voldoen, zijn ouders vaak teleurgesteld of boos. Vervolgens voelen de kinderen zich schuldig. Hierdoor kun je al jong hebben besloten aan de ouderlijke verwachtingen te voldoen, omdat je er dan verzekerd van bent dat ze van je houden. Met dit besluit offer je mogelijk je eigen wensen en behoeften op.
Als er vroeger bij ons bezoek kwam, dan moest ik een tuttig jurkje aan. Ik was liever aan het voetballen of in het bos aan het spelen. Ik had mijn beschaafde jurkje aan en moest mij als een net meisje gedragen en mijn moeder helpen. Vervolgens moest ik netjes zitten en stil zijn, net als mijn moeder. De mannen waren aan het woord. Ik haatte het en voelde me tegelijkertijd schuldig, omdat ik niet wilde voldoen aan hun verwachtingen.
Destructieve schuldgevoelens
Schuldgevoel heeft een destructief effect, wanneer het ervoor zorgt dat je je angstvallig aanpast aan anderen en niet opkomt voor je eigen behoeften en verlangens.
Schuldgevoelens kunnen je leven beheersen en je natuurlijke spontaniteit onderdrukken, waardoor je vervreemd raakt van jezelf. Het destructieve schuldgevoel werkt samen met de angst te falen, afgewezen of bekritiseerd te worden. Vaak speelt de behoefte aan perfectie een grote rol en wil je de perfecte moeder zijn, de perfecte partner, de perfecte vriend en de perfecte werknemer, om zo aan de ingebeelde verwachtingen te voldoen.
Op mijn twintigste werd ik moeder van een dochter. Ik was niet bereid om alleen maar moeder te zijn. Ik voelde mij voortdurend schuldig dat ik niet kon voldoen aan het ideale beeld van een moeder. Een moeder die altijd klaarstaat, die leeft voor het geluk van haar kinderen en zichzelf wegcijfert.
Wanneer je vindt dat je moet voldoen aan een ideaal zelfbeeld kun je jezelf de schuld geven dat je niet deugt, niet goed genoeg bent of tekortschiet. Alles wat je doet, wordt door de stem van zelfkritiek negatief beoordeeld. Tegelijkertijd ben je bang dat de omgeving je ook negatief zal beoordelen en je afwijst. Al met al maakt dat het leven er niet makkelijker op.
Veel mensen zijn opgegroeid met een sterk arbeidsethos. Vooral kinderen die uit een boerenfamilie of een ondernemersgezin komen, krijgen de boodschap mee dat er dag en nacht werk is. Er zijn nauwelijks of geen vakanties. Genieten en ontspannen horen thuis in de categorie ‘ledigheid is des duivels oorkussen’. Het gevolg kan zijn dat je in je volwassen leven van alles moet en jezelf met een zelfgemaakte zweep opjaagt om te bewijzen dat je wel degelijk deugt.
Joop voelt zich over-verantwoordelijk op het werk. Het gevolg is dat hij werk mee naar huis neemt of taken overneemt van anderen. Hij kan niet weigeren, want dan voelt hij zich schuldig. Hij is ook bang om anderen teleur te stellen. Van huis uit heeft hij meegekregen dat je er altijd voor een ander moet zijn, want dan ben je een goed mens.
In mijn psychologiepraktijk zie ik de invloed en impact van zelfkritiek op schaamte- en schuldgevoelens, die enorm belemmerend kunnen zijn in je leven. Toch hoeft het niet ingewikkeld te zijn om schaamte en schuldgevoelens te overwinnen.
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
Ik ben Marja Postema.
Ik help meer dan dertig jaar volwassenen die worstelen met zichzelf, moeite hebben met emoties, van zichzelf of van anderen, in relaties of op het werk.
In mijn coaching werk ik diepgaand waar dat nodig is maar ook praktisch en nuchter, zodat je weer grip krijgt op jezelf en je leven.
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
Je kunt je over van alles en nog wat schuldig voelen.
Bijvoorbeeld dat je er niet voor iedereen kan zijn, dat jij geld hebt en anderen arm zijn, dat jij succesvol bent en je vrienden niet, dat jij een fijne relatie hebt en je beste vriend niet of dat je kinderen hebt en je vriendin met de grote kinderwens niet. Sommige mensen excuseren zich de hele dag voor alles wat ze beter hadden kunnen doen, voor dat wat ze hadden moeten weten en dat wat ze hebben nagelaten. Ze lopen op eieren, omdat ze nooit kunnen voldoen aan hun beeld van perfectie. Door deze levenshouding pijnig je jezelf ten onrechte en ligt zelfhaat op de loer.
Schuldgevoelens spelen een grote rol bij zelfmoord van een dierbare. Veel nabestaanden kampen met de grote vraag: Waarom heeft hij of zij zelfmoord gepleegd en waarom heb ik niets gemerkt? Ze beantwoorden deze vraag met wat ze hebben nagelaten en wat ze fout hebben gedaan. Ze vinden bijvoorbeeld dat ze te veel met andere dingen bezig waren of dat ze te weinig aandacht hadden voor die persoon. Het schuldgevoel is het gevolg en zelfverwijt ontstaat wanneer ze bedenken wat ze hadden kunnen doen om de zelfmoord te voorkomen. Deze schuldgevoelens bemoeilijken het verwerkingsproces. Het is belangrijk om uiteindelijk de schuldvraag los te laten, zodat het verlies kan worden verwerkt.
Vanuit het christelijke geloof is de mens schuldig vanaf de moederschoot. Volgens de christelijke leer is deze erfzonde het gevolg van de zondeval. In het Bijbelverhaal van de zondeval waren Adam en Eva de eerste paradijsbewoners. God verbood hun te eten van de boom van kennis van goed en kwaad. Maar de verleiding was te groot en zij aten een vrucht van de boom. Door deze zonde werd de gehele mensheid behept met een zondige natuur.
Wellicht vind je deze artikelen ook interessant:
Hoe kun je schaamte overwinnen?
Schuldgevoel wat moet ik ermee?
Waarom is het zo moeilijk om jezelf te zijn?
Heb je het idee dat je geleefd wordt door een voortdurende schuld- of schaamtegevoel?
Wordt het niet tijd om eindelijk eens te leven vanuit jezelf?
Heb je zin om op avontuur te gaan en jezelf beter te leren kennen?
Wil je meer zinvolheid ervaren in het leven?
Hoe fijn zou het zijn als je je minder zou hoeven schamen?
Ik, Marja Postema help je graag d.m.v. individuele coaching of de opleiding Emotioneel Meesterschap
Neem contact op via het contactformulier dan gaan we kijken wat voor jou de beste aanpak is.
In een gratis intakegesprek onderzoeken we samen waar je het meeste last van hebt, wat je graag wilt veranderen en of mijn manier van werken bij jou past.
Goed om te weten: ik oefen geen druk uit om te veranderen en werk niet met een zweverige aanpak. Ik houd van respectvolle en heldere communicatie, zodat je precies weet waar we mee bezig zijn.
Vanuit mijn jarenlange praktijkervaring leer ik je hoe je schaamte en/of schuldgevoelens kunt loslaten en jouw unieke eigenheid kunt omarmen.
OPLEIDING EMOTIONEEL MEESTERSCHAP
Deze diepgaande opleiding is een boeiende ontdekkingsreis naar de kern van je patronen, gebaseerd op de nieuwste inzichten in emotionele gezondheid, biografisch werken, innerlijk kind werk, karakterstructuren en traumawerk.
Met het bijbehorende boek ‘Emoties, wat moet ik ermee?’ krijg je waardevolle inzichten en handvatten voor jezelf en eventueel om cliënten te ondersteunen in hun emotionele reis.
Met een ideale groepsgrootte van maximaal zes deelnemers creëren we een veilige leeromgeving. In de opleidingsgroep steunen deelnemers elkaar. Door te delen wat je bezighoudt, kun je echte intimiteit ervaren, jezelf beter leren begrijpen en emoties toelaten.
Mijn aanpak, voortgekomen uit 30 jaar ervaring, opleiding en persoonlijke proces, is bewezen effectief en helend, omdat de bron van ineffectief gedrag bloot gelegd wordt en belemmeringen oplost die, het vrijuit ervaren van emoties en de autonomie, blokkeren.
- Voor iedereen die bezig wil zijn met bewustwording en persoonlijke ontwikkeling.
- Voor iedereen die behoefte heeft aan verdieping, verheldering en aan het oplossen van hardnekkige patronen.
- Voor iedereen die vat wil krijgen op verschillende vormen van conditionering en loyaliteit
De opleiding is geaccrediteerd door verschillende beroepsverenigingen.
Meld je aan voor een gratis en vrijblijvend kennismakingsgesprek via het contactformulier
Coaching en de opleiding vinden plaats in Amersfoort.
Coaching is ook online mogelijk.
Woon je te ver weg, maar wil je hier toch mee aan de slag?
Online cursus Ontspannen jezelf zijn.
Ik leer je allerlei beelden en ideeën over jezelf, die niet bijdragen aan jouw levensgeluk, los te laten. Ik bied je een stappenplan aan waar ik al meer dan 20 jaar mee werk en wat zijn effectiviteit heeft bewezen.
Lees meer over de online cursus Ontspannen jezelf zijn
