De invloed van een ouder met psychische problemen op het dagelijks functioneren van het gezin is groot. Er zijn factoren die het risico op problemen in de emotionele en sociale ontwikkeling van kinderen vergroten, maar ook factoren die dat risico juist verkleinen.
Risicofactoren die de kans op problemen vergroten:
- Wanneer beide ouders psychische problemen hebben in plaats van één ouder.
- Wanneer er sprake is van een gebrekkige hechting.
- Wanneer de psychische problemen langdurig en ernstig zijn en er geen hulp wordt gezocht.
- Wanneer ouders een slechte relatie hebben, wat leidt tot veel ruzie en miscommunicatie.
- Wanneer de ouder met psychische problemen veel zichtbare symptomen heeft, die het dagelijks leven verstoren, zoals huilbuien, paniekaanvallen, woede-uitbarstingen, achterdocht, overmatig slapen, psychoses, depressies en gebruik van alcohol of drugs.
- Wanneer de gezonde ouder het allemaal niet aankan, moeite heeft met de opvoeding.
- Wanneer er een te groot beroep wordt gedaan op de kinderen.
- Wanneer het huishouden en de zorg voor de kinderen worden verwaarloosd.
- Wanneer kinderen een te grote verantwoordelijkheid krijgen in het runnen van het huishouden
Beschermende factoren die de kans op problemen verkleinen:
- Wanneer één van de ouders emotioneel beschikbaar is en het tekort van de andere ouder kan compenseren.
- Wanneer de gezonde ouder een goede relatie heeft met de kinderen.
- Wanneer er sociale steun is van familie, buren of anderen.
- Wanneer het kind de psychische problemen van de ouder niet op zichzelf betrekt.
Een psychisch zieke ouder is vaak niet in staat om optimaal voor de kinderen te zorgen. Als een ouder volledig in beslag wordt genomen door heftige emoties, vermoeidheid of depressie, is er weinig ruimte voor de behoeften van de kinderen. Zo vertelde een cliënt dat haar moeder zelf een behoeftig kind werd en steun zocht bij haar zesjarige dochter. Het meisje leerde dat ze haar moeder beter niets kon vragen, want dat leidde vaak tot boosheid of verdriet.
Mogelijke gevolgen
Gevolgen voor intieme relaties.
Wanneer een kind vanaf de geboorte opgroeit met een ouder met psychische problemen, is het aannemelijk dat er sprake is van een onveilige hechting. Dit gebeurt wanneer de ouder ambivalent of afwijzend reageert op de behoeften van het kind. Het kind ontwikkelt dan vaak een vermijdende of angstige hechtingsstijl. Later in het leven kan dit het aangaan van intieme relaties bemoeilijken.
Een overgeactiveerd zenuwstelsel
Kinderen die opgroeien in een instabiele gezinssituatie ontwikkelen vaak een overgeactiveerd zenuwstelsel. Ze staan voortdurend ‘aan’, omdat er altijd iets onverwachts kan gebeuren waar ze bang van worden of zich machteloos bij voelen. Denk aan een ouder die dreigt met zelfmoord, geweld tussen ouders of een psychose waarbij een ouder plots het huis verlaat. Al deze ervaringen worden door het zenuwstelsel opgeslagen en kunnen in het volwassen leven getriggerd worden door vergelijkbare situaties.
Parentificatie
In gezinnen waar een ouder psychische problemen heeft, geven kinderen vaak aandacht in plaats van dat ze die ontvangen. Een cliënt vertelde hoe hij als kind zijn moeder opvrolijkte door de clown uit te hangen, terwijl hij eigenlijk doodsbang was. Wanneer kinderen hierdoor waardering en betekenis ervaren, kan dit in beperkte mate een positieve rol spelen. Maar als ze structureel overvraagd worden — bijvoorbeeld door het troosten van de ouder, het verzorgen van broertjes of zusjes of het runnen van het huishouden — kunnen ze niet gewoon kind zijn. Dat belemmert een gezonde ontwikkeling.
Parentificatie betekent dat een kind de rol van de ouder inneemt. Het voelt zich verantwoordelijk voor het welzijn van (een van) de ouders en gedraagt zich te jong, te lang, te volwassen. Dat kan zich uiten doordat het erop let dat moeder of vader zich goed voelt, een luisterend oor is voor de ouder, voor de andere kinderen zorgt en allerlei huishoudelijke taken op zich neemt. Hij troost, stelt gerust, geeft advies en helpt. Hij of zij wordt ouder van (een van) de ouders en de ouder neemt een kind-rol in.
Het kind past zich aan de behoeften van de ouder aan en levert daarmee een deel van zijn eigen identiteit in. Later kan dit leiden tot het constant zorgen voor anderen, zonder contact te hebben met de eigen behoeften. Diep van binnen ontstaat de overtuiging: “Ik doe er alleen toe als ik voor anderen zorg.”
Vaak zijn het de oudste kinderen die deze rol op zich nemen. Ze worden te vroeg volwassen en leren over hun grenzen heen te gaan, iets wat zich later opnieuw kan manifesteren bijvoorbeeld op het werk in de vorm van perfectionisme of het zoeken naar erkenning en waardering die ze mogelijk nooit hebben gehad.
Schaamte en het familiegeheim
Het is begrijpelijk dat ouders zich schamen voor psychische problemen binnen het gezin. Ze zijn bang voor het oordeel van de omgeving, of dat instanties zoals de kinderbescherming worden ingeschakeld. Ook voor de partner kan het een zware teleurstelling zijn. Vaak wordt er daarom niet met de kinderen of de buitenwereld over gesproken.
Kinderen nemen dit zwijgen over. Ze schamen zich of voelen dat er niet over gepraat mag worden. Zo raken ze in een eenzame positie waarin ze doen alsof er niets aan de hand is. Geheimhouding leidt tot vervreemding en stress, omdat het kind continu een rol moet spelen. Het leert problemen te verzwijgen, te doen alsof er niets aan de hand is en zich groot te houden, een strategie die in het volwassen leven voor emotionele blokkades kan zorgen.
Geen last willen zijn
Kinderen die opgroeien met een ouder met psychische problemen willen hun ouders niet tot last zijn. Ze stellen geen vragen, klagen niet en houden hun gevoelens voor zich. Ze ontwikkelen een identiteit van zelfredzaamheid en hulpvaardigheid, aangepast aan de behoeften binnen het gezin.
Overleven door je eigen weg te gaan
Sommige kinderen zoeken positieve ervaringen buiten het gezin. Zo vertelde een cliënt hoe zij zo veel mogelijk bij vriendinnen of buren was. Een andere cliënt was voortdurend buiten, spelend met andere kinderen. Zo vonden zij aandacht, veiligheid en plezier, dingen die thuis ontbraken. Ze leren hun eigen weg te gaan. Dat kan later leiden tot problemen in een relatie door een gebrek aan overleg.
Emotionele verwaarlozing
In veel gezinnen met een ouder met psychische problemen wordt er niet over gesproken, uit schaamte, onwetendheid of onvermogen. Emoties worden niet geuit en kinderen leren dat dit ook niet hoort. Als overlevingsstrategie worden gevoelens onderdrukt. Hoewel dit destijds functioneel was, zorgt het op latere leeftijd voor problemen. Onverwerkte emoties worden opgeslagen in het onbewuste en kunnen later onverwacht naar boven komen, bijvoorbeeld in de vorm van een woedeuitbarsting of huilbui die buiten proportie lijkt.
Het is aannemelijk dat je probeert al je emoties onder controle te houden uit angst dat ze je overweldigen. Terwijl emoties juist door ze te onderdrukken, je plotseling kunnen overweldigen wanneer een druppel de emmer doet overlopen. De omgeving kan hiervan schrikken omdat de reactie vaak niet past bij de gebeurtenis.
In jouw verhaal ervaar je bepaalde gevoelens voor je vader en moeder; wanneer je veel wrok en boosheid ervaart t.a.v. je vader en/of je moeder, is je uitdaging om meer begrip voor hun situatie te ontwikkelen. Wanneer je het handelen van je ouders alleen maar goed praat, is je uitdaging om de verwaarlozing en mis-handeling onder ogen te komen.
Hoe ziet een verwerkingsproces eruit?
Verwerken begint bij het terugkijken op je jeugd en erkennen hoe het voor jou als kind was. Veel mensen relativeren uit loyaliteit naar hun ouders of om pijnlijke gevoelens te vermijden. Je kunt dit proces individueel doorlopen of in een kleine groep, waarin je jouw verhaal deelt en erkenning krijgt. Gezien en gehoord worden in het lijden van dat kleine meisje of jongetje werkt helend.
In dat proces komen ook je gevoelens naar boven ten opzichte van je ouders. Als je veel boosheid voelt, ligt de uitdaging in het ontwikkelen van begrip. Als je hun gedrag enkel goedpraat, ligt de uitdaging in het onder ogen zien van de verwaarlozing of mishandeling.
Contact maken met het kind van toen
Je kunt leren contact te maken met het kind dat je ooit was. Omdat je dit vanuit je volwassen zelf doet, zijn de emoties beter te hanteren. Zo blijft het proces veilig en onder controle.
Je valse identiteit ontmaskeren
Door coping strategieën zoals pleasen, rationaliseren, relativeren, verantwoordelijkheid dragen, empathie tonen en je eigen emoties onderdrukken, kun je moeite hebben met het aangaan van intieme relaties. Je bent echter niet je coping mechanismen. Je kunt ze gaan zien als rollen die je vroeger nodig had, maar die je nu mag loslaten of minder hoeft te gebruiken.
Daarvoor in de plaats kun je andere delen van jezelf ruimte geven: delen die ontspannen, genieten, grenzen aangeven en opkomen voor jouw behoeften.
Wie ben je echt?
Het is een reis en een zoektocht om te ontdekken wat jouw behoeften, verlangens en grenzen zijn en om te voelen waarin je gevoelig en kwetsbaar bent.
Er is geen snelle oplossing.
De gevolgen van emotionele verwaarlozing en mis/handeling zijn diepgaand. Angst, onzekerheid en wantrouwen blijven vaak lange tijd je metgezellen. Maar als je bereid bent deze reis aan te gaan, zul je steeds meer ervaren dat je erbij hoort, dat je waardevol bent en dat je mag vertrouwen op jezelf én op anderen.
Het gemis aan steun in je kindertijd heeft geleid tot zelfredzaamheid. Je mag jezelf toestemming geven om hulp te vragen. Zoek steun bij mensen die je vertrouwt, zodat je gesteund wordt in je uitdagingen en in het durven zijn wie je werkelijk bent.
Je kunt leren omgaan met jezelf en met anderen op een diepere, meer verbonden manier met open hart, in kwetsbaarheid en met vertrouwen.
Het is mogelijk om het emotioneel verwaarloosde kind in jezelf te helen. Je kunt leren een liefdevolle, aanwezige volwassene te zijn voor jezelf én voor anderen.
Heb je behoefte aan begeleiding, dan help ik, Marja Postema je graag d.m.v. individuele coaching of de opleiding Emotioneel Meesterschap
Tijdens de coaching maak ik gebruik van de Identiteitsgerichte Psychotrauma therapie. Het is een methode waarin je als volwassene contact maakt met jouw kind ervaringen, zonder daarin overweldigd te raken. Je blijft in de waarnemende volwassen positie terwijl je oude emoties verwerkt.
Neem contact op via het contactformulier dan gaan we kijken wat voor jou de beste aanpak is.
OPLEIDING EMOTIONEEL MEESTERSCHAP
Deze diepgaande opleiding is een boeiende ontdekkingsreis naar de kern van je patronen, gebaseerd op de nieuwste inzichten in emotionele gezondheid, biografisch werken, innerlijk kind werk, karakterstructuren en traumawerk.
Met het bijbehorende boek ‘Emoties, wat moet ik ermee?’ krijg je waardevolle inzichten en handvatten voor jezelf en eventueel om cliënten te ondersteunen in hun emotionele reis.
Met een ideale groepsgrootte van maximaal zes deelnemers creëren we een veilige leeromgeving. In de opleidingsgroep steunen deelnemers elkaar. Je krijgt ruimte om je proces – met alle obstakels én overwinningen – te delen. Je zult merken dat jij de regie over je leven kunt nemen. Door te delen wat je bezighoudt, kun je echte intimiteit ervaren, jezelf beter leren begrijpen en emoties toelaten.
Mijn aanpak, voortgekomen uit 30 jaar ervaring, opleiding en persoonlijke proces, is bewezen effectief en helend, omdat de bron van ineffectief gedrag bloot gelegd wordt en belemmeringen oplost die, het vrijuit ervaren van emoties en de autonomie, blokkeren.
Voor iedereen die bezig wil zijn met bewustwording en persoonlijke ontwikkeling.
Voor iedereen die behoefte heeft aan verdieping, verheldering en aan het oplossen van hardnekkige patronen.
Voor iedereen die vat wil krijgen op verschillende vormen van conditionering en loyaliteit
De opleiding is geaccrediteerd door verschillende beroepsverenigingen.
Meld je aan via het contactformulier voor een gratis intake/kennismakingsgesprek
Coaching en de opleiding vinden plaats in Amersfoort.
