Emoties zijn geen toevallige gevoelens.
Ze zijn een nauwkeurig systeem dat ons helpt omgaan met tegenspoed én voorspoed in het leven. In dit artikel leg ik, Marja Postema, coach gespecialiseerd in emotionele intelligentie, uit wat primaire en secundaire emoties zijn, hoe ze werken en waarom het loont om ze te leren herkennen en erkennen.
Wat zijn primaire emoties?
Het woord “primair” betekent letterlijk “als eerste” of “op de eerste plaats komend”. Het verwijst naar iets dat qua origine of belang vooropstaat, het tegenovergestelde van secundair.
Primaire emoties zijn er dus vanaf het begin. Ze zijn aanwezig vanaf de geboorte en vormen een instinctieve reactie op ervaringen in de buiten- of binnenwereld, zonder tussenkomst van het denken.
Wie wel eens in een vliegtuig heeft gezeten weet hoe hard baby’s kunnen huilen bij het opstijgen en landen. Begrijpelijk: voor een klein kind dat geen idee heeft waar het is, zijn het overweldigende geluid, de veranderende luchtdruk en de dichte menigte puur angstaanjagend. Vanuit de binnenwereld kunnen ook beangstigende signalen komen, zoals honger, buikpijn of uitputting.
De vier primaire emoties, ook wel de vier B’s genoemd, zijn:
- Bang (angst)
- Boos (boosheid)
- Bedroefd (verdriet)
- Blij (vreugde)
Deze vier emoties zijn meer dan gevoelens. Ze zijn een kompas dat je wijst op je primaire behoeften. Wil je meer weten over hoe je emotionele intelligentie ontwikkelt? Lees dan ook mijn artikel over de vijf stappen.
De vier primaire emoties uitgelegd
Angst
Angstis een basaal overlevingsinstinct. Het waarschuwt en beschermt je. Op de diepste laag staat angst voor de behoefte aan veiligheid en overleving. Lichamelijke signalen zijn: zweten, rillen, misselijkheid, kortademigheid en hartkloppingen. De instinctieve reactie is vechten, vluchten of bevriezen.
In het dagelijkse leven ervaren de meeste mensen vooral psychologische angsten, zoals de angst om afgewezen, bekritiseerd of verlaten te worden. Deze angsten zijn verbonden met de menselijke behoefte aan liefde, bevestiging en geborgenheid:
- Angst voor afwijzing signaleert een behoefte aan bevestiging.
- Angst voor afhankelijkheid wijst op de behoefte om je eigen weg te gaan.
- Angst voor het onbekende zet aan tot voorbereiding en informatie zoeken.
Naast psychologische angsten kennen we ook sociale angsten, zoals de angst om niet uit je woorden te komen of genegeerd te worden. Die signaleren een basisbehoefte aan verbinding en erbij horen.
Boosheid
Boosheid is een krachtige emotie die je energie geeft om grenzen te stellen. Het is een duidelijk “nee” tegen iets wat je niet wilt. Boosheid geeft je de kracht om:
- Voor jezelf op te komen.
- Te verdedigen wat je dierbaar is; je kinderen, partner, werk of principes.
- Frustratie te uiten en in beweging te komen.
- Te vechten voor wat waardevol voor je is.
Lichamelijk merk je boosheid als warmte in het lichaam, een versnelde hartslag en gespannen spieren. Een teken dat je lichaam zich voorbereidt op actie.
Verdriet
Verdriethelpt je om verlies en teleurstelling te verwerken en opgebouwde spanning los te laten. Verdriet ontstaat na het verlies van iets of iemand dierbaars: een familielid, geliefde, huisdier, maar ook verlies van gezondheid of werk.
Verdriet is ontlading. Het helpt je wensen en verwachtingen die niet zijn uitgekomen, te verwerken. Verdriet doet pijn, want het betekent loslaten van iets waaraan je gehecht bent en dat is een gezonde, noodzakelijke reactie op de tegenslagen die het leven met zich meebrengt.
Lichamelijk kun je een brok in de keel voelen, een bekneld gevoel in de borst of een zwaar gevoel achter de ogen.
Vreugde
Vreugde is de energie van blijheid, geluk en tevredenheid. Het stimuleert, laadt op en werkt aanstekelijk op anderen. Vreugde is van nature ontspannen en open.
Vreugde vervult de behoefte om gelukkig te zijn. Wie vreugde ervaart, mobiliseert energie, staat open voor nieuwe ervaringen en durft meer aan. Humor stelt ons in staat de dingen te relativeren en even bevrijd te worden van de ernst van het dagelijks leven. Een blij mens trekt anderen aan.
Omgaan met primaire emoties
Angst, boosheid, verdriet en vreugde zijn nodig voor onze overleving en ons welzijn. Leren deze emoties te herkennen en erkennen is daarmee een van de belangrijkste vaardigheden die je kunt ontwikkelen.
De uitdaging? Je kwetsbaarheid aanvaarden zonder je daardoor te laten belemmeren in wat je écht wilt en nodig hebt. Dat vraagt moed: de moed om een standpunt in te nemen, je stem te verheffen, pijn onder ogen te zien, je kwetsbaar op te stellen en hulp te vragen wanneer dat nodig is.
Lees ook: Wie je denkt dat je bent en wie je bent over zelfkennis en emotionele bewustwording.
Reflectievragen: hoe ga jij om met de vier B’s?
Gebruik deze vragen om te ontdekken welke boodschappen en oordelen jij hebt over jouw primaire emoties:
- Hoe ga jij om met teleurstellingen?
- Welke boodschappen heb jij ontvangen over vreugde en genieten?
- Mag jij boos zijn?
- Mag jij bang zijn?
Wat zijn secundaire emoties?
Secundaire emoties ontstaan wanneer het denken zich ermee gaat bemoeien. Dat gebeurt wanneer je als kind hebt geleerd dat bepaalde primaire emoties onveilig of ongewenst zijn om te uiten, of wanneer je in je opvoeding oordelen hebt meegekregen over bepaalde gevoelens. Het directe, instinctieve kanaal wordt dan geblokkeerd.
Voorbeelden van secundaire emoties
Verdriet omgezet in boosheid: Voor veel mannen is huilen nog steeds een taboe. In plaats van verdriet te voelen, worden ze boos op zichzelf (“Wees niet zo zwak!”) of op anderen (“Wat een gemene streek!”).
Voor veel vrouwen is boos worden lastig. In plaats van boos worden gaan ze huilen omdat ze zich machteloos voelen.
Angst omgezet in volgzaamheid: Wanneer een partner op een agressieve manier eisend is, zou de primaire emotie angst of boosheid kunnen zijn. Maar omdat liefde vaak blind maakt, wordt de primaire reactie onderdrukt en verschijnt volgzaamheid als secundaire emotie.
Verdriet omgezet in slachtofferschap: Na ontslag kun je gaan klagen over de werkgever in plaats van het verdriet te voelen. Veel mensen voelen zich dan slachtoffer van wat hen is aangedaan.
In mijn coachingpraktijk ontmoet ik regelmatig cliënten die een nare ervaring “maar niet los kunnen laten”. Wat er in werkelijkheid vaak speelt: ze blijven hangen in klagen en slachtofferschap. Wat nodig is, is het verdriet over die tegenslag daadwerkelijk te voelen en te verwerken.
Secundaire emoties kunnen lang aanhouden. Iemand die een verlies van meer dan een jaar geleden “heeft losgelaten”, maar zegt: “Ik wil er niet meer aan denken” heeft het verlies waarschijnlijk nog niet echt verwerkt. Loslaten zonder voelen werkt niet.
Wanneer je als ouder vaak vanuit een secundaire emotie reageert is dat voor kleine kinderen heel verwarrend, want kinderen voelen vaak haarfijn aan wat jouw primaire reactie is. Als moeder huilt denkt een kind dat je verdrietig bent, terwijl het tegelijkertijd voelt dat je boos bent. Hoe vaak zeg je tegen je kind dat er “niets” is terwijl je boos of verdrietig bent. Omdat in de beleving van kleine kinderen ouders altijd gelijk hebben, kun je je voorstellen hoe verwarrend dat is. Kleine kinderen gaan hun eigen waarneming, intuïtie en gevoel niet meer geloven.
Herken je dit?
Wil je weten hoe je primaire emoties vermijdt? Vraag de lijst met 17 strategieën aan.
Waardoor is het moeilijk om primaire emoties te voelen?
De moeite om bij primaire emoties te blijven kan voortkomen uit:
- Geen emotionele pijn willen voelen.
- Geen ruimte voor emoties in de kindertijd.
- Overbeschermend zijn opgevoed.
- Vroege oordelen van ouders over primaire emoties.
- Het voorbeeldgedrag van ouders ten aanzien van emoties.
- Angst voor boosheid door extreme boosheid van een ouder.
- Sterke normen en waarden waarbij anderen helpen altijd vóór zelfzorg gaat.
- Verwachtingen rondom prestaties (werk, sport, maatschappij) waaronder emoties geen plaats hadden.
Meer over de invloed van je opvoeding lees je in: De levenslange invloed van het gezin waarin je bent opgegroeid.
Primaire emoties herkennen en erkennen: zo begin je
Primaire emoties herkennen en erkennen is een vaardigheid die je kunt leren. Begin door vaker bewust stil te staan bij wat je voelt. Het erkennen begint bij het onderzoeken van de oordelen die je hebt over angst, boosheid, verdriet en vreugde.
Je kunt je pas echt met anderen verbinden als je met jezelf verbonden bent. Emotioneel welzijn versterkt ook je lichamelijke gezondheid. Je leert jezelf beter kennen en krijgt meer grip op je emoties en daarmee op je leven.
Hulp bij het herkennen van jouw primaire emoties?
Ik, Marja Postema, help je graag viaindividuele coaching. Neem gerust contact op via de contactpagina. Een intake- en kennismakingsgesprek is altijd gratis.
Coaching vindt plaats in Amersfoort of online via Zoom.
Opleiding Emotioneel Meesterschap
De Opleiding Emotioneel Meesterschapis voor iedereen die al bezig is met bewustwording en persoonlijke ontwikkeling, en die op zoek is naar:
- Verdieping en verheldering van patronen en conditionering.
- Grip op hardnekkige emotionele blokkades.
- Professionele accreditatie (de opleiding is geaccrediteerd door verschillende beroepsverenigingen).
Meld je aan via de contactpaginavoor een gratis intake/kennismakingsgesprek.
Locatie: Amersfoort.
Meer lezen over emoties?
Verdiep je verder met deze artikelen en boeken:
