Het verlies van een ouder in je kindertijd heeft ingrijpende gevolgen voor je verdere leven en in het bijzonder voor je latere relaties. In dit artikel geef ik eerst een overzicht van de verschillende invloeden op het moment van verlies:
- Verlies van een moeder in de eerste jaren.
- Het verlies op jezelf betrekken
- Overgeslagen puberteit
- Een overlevingsrespons.
- De doodsoorzaak.
- Het effect op de overgebleven ouder.
- Nieuwe rolverdeling en aanpassing aan een eenoudergezin.
- Het doodzwijgen van de overleden ouder.
- Vaders die snel hertrouwen.
- Moeders zonder financiële steun.
- Geen ruimte voor emotionele verwerking
Daarna beschrijf ik de mogelijke gevolgen van deze ervaring in het volwassen leven.
Verlies van een moeder in de eerste levensjaren
Voor een veilige en geborgen start van het leven ben je als kind in symbiose met je moeder. Je hebt nauwelijks besef van een eigen ‘ik’; je bént je moeder. Verlies rond deze leeftijd betekent verlies van veiligheid én van je gevoel van identiteit. Je basisgevoel van vertrouwen en geborgenheid word je ontnomen, zonder dat je de taal hebt om hierover te praten.
Het verlies op jezelf betrekken
Jonge kinderen kunnen nog niet relativeren. Ze betrekken gebeurtenissen op zichzelf. Als ouders ruzie hebben of uit elkaar gaan, denken ze: dat komt door mij. De dood van een ouder kan dan voelen als een straf voor hun gedrag. Als daar niet over gesproken wordt, kan dit leiden tot diepgewortelde gevoelens van schuld en een negatief zelfbeeld.
Overgeslagen puberteit
Wanneer een ouder overlijdt tijdens je puberteit, kan het moeilijk zijn om een ‘normale’ puber te zijn. Je ziet hoe de overgebleven ouder worstelt, en voelt je schuldig als je je afzet of je eigen weg gaat. Hierdoor mis je een essentiële ontwikkelingsfase waarin je je losmaakt en je eigen identiteit vormt.
Overlevingsrespons
Voor een kind is het verlies van een ouder vaak té pijnlijk om volledig te ervaren. Het is traumatisch. Om te overleven ontwikkelt de psyché strategieën om de pijn weg te drukken. Je leert situaties vermijden, relativeren of afstandelijk benaderen, om niet opnieuw geraakt te worden.
Wil je weten op welke manier jij je gevoelens ontwijkt?
De doodsoorzaak
De manier waarop een ouder overlijdt, speelt een grote rol in hoe het kind het verlies ervaart:
- Lang ziekbed: Dit kan helpen om je voor te bereiden op het verlies, afhankelijk van hoe de ouder hiermee omging. Was er ruimte voor afscheid, of juist ontkenning en strijd?
- Plotseling overlijden: Een ongeluk of hartaanval kan een traumatische shock veroorzaken, vol ongeloof en ontwrichting.
- Zelfdoding: Dit is een complex verlies. Als het verzwegen werd of als er een taboe op rustte, kan dit leiden tot diepe schaamte en eenzaamheid.
Voorbeeldgedrag in het omgaan met emoties
Kinderen nemen het gedrag over van volwassenen in hun omgeving. Als er niet gesproken wordt over het verlies omdat emoties ‘gevaarlijk’ voelen, leert het kind: ik mag hier niet over praten. Dit versterkt het trauma. Niet mogen rouwen is een tweede verlies.
Het effect op de overgebleven ouder
Het verlies van een partner kan zo’n diepe impact hebben, dat diegene de zin van het leven is verloren. Hij of zij is mogelijk de liefde van zijn/haar leven verloren. Dat kan naast een diep verdriet, een enorm gevoel van verlaten zijn, wat weer woede op kan roepen, waar weer schaamte over gevoeld kan worden. Het verlaten worden en het besef alleen verantwoordelijk zijn voor het gezin kan als een grote last ervaren worden en wellicht, afhankelijk van het karakter als een onmogelijke taak ervaren worden. Dit alles kan leiden tot een diep depressie en middelengebruik om de hele situatie uit de weg te gaan of de partner te volgen in de dood.
Een andere optie, afhankelijk van de coping strategie van de overgebleven partner, is gewoon doorgaan alsof er niets aan de hand is. De situatie oplossingsgericht aanvliegen, de taken verdelen onder de kinderen, eventueel extra praktische hulp organiseren.
Nieuwe rolverdeling in een eenoudergezin
Het oudste kind krijgt vaak de rol van de overleden ouder. Het oudste meisje wordt de ‘moeder’ van het gezin. Zij laat het kind zijn achter zich en krijgt verantwoordelijkheid die het eigenlijk niet kan en wil dragen. De kans is groot dat de kinderen zich stoer, sterk en groot houden, om de overgebleven ouder niet te belasten. Soms fungeert een van de kinderen als een emotionele opvang voor de ouder die zijn wel en wee niet meer kwijt kan door het verlies van zijn/haar partner. Dit kind krijgt de rol van steun en toeverlaat, waar het helemaal niet voor opgewassen is, maar zal hier niets tegen inbrengen, uit angst voor nog meer ontwrichting.
De overleden ouder doodzwijgen
In het grote woordenboek staat over het woord doodzwijgen; iets geheel zwijgen, het negeren, met de bedoeling dat het daardoor verder onopgemerkt zal blijven.
Veel gezinnen praten niet meer over de overleden ouder om pijnlijke emoties te vermijden. Maar hierdoor blijft iedereen alleen met zijn of haar verdriet. Er ontstaat verwijdering, en echte rouw blijft uit.
Vaders die snel hertrouwen
Sommige vaders hertrouwen snel na het overlijden van hun vrouw, soms uit praktische overwegingen. Of dit goed werkt, hangt sterk af van de nieuwe partner: heeft zij respect voor het rouwproces van de kinderen, of wil ze de herinnering aan hun moeder zo snel mogelijk uitwissen?
Moeders zonder financiële steun
Als de vader, kostwinner van het gezin, overlijdt, moet de moeder vaak gaan werken. Hierdoor verandert haar rol ingrijpend. Kinderen krijgen meer verantwoordelijkheid thuis en moeten sneller volwassen worden.
Geen ruimte voor emotionele verwerking
Wat een verdriet was er toen je zo jong je moeder of vader verloor. Maar misschien voelde je ook boosheid, omdat je je in de steek gelaten voelde. En wellicht schaamde je je daar over. Kon je al deze heftige en ook verwarrende emoties en gevoelens met iemand delen? Lang was het gedachtegoed, dat je het er beter niet over kon hebben, omdat het zoveel verdriet zou losmaken. Maar het verdriet was er al. Het was juist goed geweest om het los te maken zodat je je kon bevrijden van zoveel verdriet. Je hebt geleerd om al deze emoties op te sluiten in een ruimte die je hebt afgesloten. Alleen soms sijpelt er iets hiervan onder de deur door…. Ze zijn nooit echt verdwenen, ook al is het lang geleden en doe je er alles aan om emotionele situaties te vermijden, zodat je niet geraakt worden. Onderdrukte emoties gaan of ondergronds en maken zich kenbaar door fysieke klachten, vermoeidheid, gevoel van zinloosheid en depressie.
De mogelijke gevolgen in je volwassen leven.
Als kind heb je je aangepast om te overleven in een nieuw evenwicht. Maar die aanpassing is een deel van je identiteit geworden, terwijl het niet meer nodig is. Enkele veelvoorkomende patronen zijn:
Een harnas opgebouwd
Om de overgebleven ouder niet te belasten, heb je een zelfstandige houding ontwikkeld. Je voelt je misschien zelfs wel trots dat je kunt zeggen; “Ik heb niemand nodig, ik red mezelf wel”. Met zo’n harnas is het moeilijk om intieme relaties te krijgen en te houden en hulp te vragen wanneer je het eigenlijk nodig hebt. Relaties houd je oppervlakkig.
Let maar niet op mij
Wanneer je aanpassing eruit bestond om jezelf zo onzichtbaar mogelijk te maken, dan is dat onderdeel van je identiteit geworden. Terwijl het niet meer hoeft in je volwassen leven, kun je nog steeds een houding hebben van; let maar niet op mij en moeite hebben om aandacht te vragen, je mening te geven of voor jezelf op te komen.
Andere strategieën zijn:
- Altijd gehoorzamen, geen eigen mening vormen of in opstand komen.
- Vluchten in fantasieën, afstand houden van de echte wereld.
- Onverschilligheid of cynisme over het leven
- Gewoon doorgaan met het leven zonder erbij stil te staan wat je wensen en gevoelens zijn.
- Blijven lachten en overal het goede van inzien, je richten op gezelligheid, uit de weg gaan van moeilijke zaken of moeilijke gesprekken
- Moeite hebben om je emotioneel te hechten aan een intieme partner maar ook aan je kinderen of goede vrienden, uit angst voor verlies.
- Voor anderen zorgen, jezelf vergeten.
- Je slachtoffer voelen en je zo gedragen in de hoop dat iemand je redt.
Deze aanpassingen ontstonden uit noodzaak. Maar omdat je als kind nog in ontwikkeling was, werd deze ‘rol’ een identiteit: zo bén ik gewoon. En dat belemmert je om echt jezelf te zijn — met je emoties, behoeften en verlangens.
Triggers als gevolgen van onverwerkte rouw
Triggers maken zichtbaar wat nog op verwerking wacht. Een situatie in het heden kan de oude pijn plots activeren. Je pijn en emoties worden aangeraakt als er iets in het heden gebeurt dat lijkt op de ervaring van toen. De pijn kan in alle hevigheid naar boven komen.
Trigger situaties kunnen zijn:
- Een groot verlies, zoals een overlijden van iemand uit je omgeving en/of een crematie of begrafenis.
- Belangrijke gebeurtenissen in je leven zoals een belangrijke opleiding succesvol afronden, je eerste baan, trouwen, kinderen krijgen, waar je je vader of moeder enorm mist.
- Zelf vader en moeder worden.
- Wanneer je kind de leeftijd bereikt waarop jij je ouder verloor.
- Op speciale dagen als Kerst, verjaardag van vader of moeder, sterfdag, Vaderdag of moederdag.
- Je eigen kinderen kunnen je raken in hun behoefte aan liefde en aandacht, juist omdat je daar zelf tekort in kwam.
Jouw verhaal vertellen om alsnog het verlies te verwerken
De dood van een ouder tijdens de kindertijd is natuurlijk een heftige emotionele ervaring en een groot gemis voor je ontwikkeling. Dat je zo jong te maken had met de dood is je daarmee de onschuld van de kindertijd je ontnomen.
Ook al is het zo lang geleden, je kunt die periode waarschijnlijk vertellen alsof het gisteren is gebeurd. Dat mag. Je bent niet meer afhankelijk, je hoeft je niet meer in te houden en aan te passen. Je mag je verhaal vertellen hoe jij de tijd hebt beleefd na het overlijden van je vader of moeder. Je mag eerlijk zeggen, zonder censuur, wat je hebt gevoeld, gedacht, gemist en waar je naar verlangde. Je mag erkennen wat dit verlies veroorzaakt heeft.
Je mag delen wat de gevolgen waren voor dit eenoudergezin en het leven zonder moeder of vader. Je mag delen wat de gevolgen waren in je volwassen leven. Je mag de pijn toelaten en jezelf bevrijden van opgekropte, onderdrukte emoties in je eigen tempo.
Je mag betekenis geven aan dit verlies voor jouw leven. En voor je eigen geluk gaan zorgen.
Inspiratie:
Verlaat verdriet bij mensen die als kind een ouder hebben verloren.
Mieke Ankersmid
Heb je behoefte jouw verhaal te delen?
Heb je steun nodig bij de problemen waar je nu tegen aanloopt?
Wil je leren om meer ruimte te geven aan je eigen emoties?
Ik, Marja Postema, help je graag d.m.v. individuele coaching
Neem contact op via het contactformulier voor een gratis kennismakingsgesprek. Dan gaan we kijken wat voor jou de beste aanpak is.
Ben je al even bezig met je persoonlijke ontwikkeling?
Heb je behoefte aan verdieping, verheldering en aan het oplossen van hardnekkige patronen?
Heb je behoefte aan een persoonlijke en professionele ontwikkeling?
Kijk eens naar de geaccrediteerde OPLEIDING EMOTIONEEL MEESTERSCHAP
Zowel de Coaching als de opleiding is in Amersfoort.
