Hoe ontstaan aanhoudende lichamelijke klachten?
Aanhoudende lichamelijke klachten worden sinds 2021 steeds vaker ALK genoemd, in plaats van SOLK: somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten. Die naamsverandering is meer dan een woordspeling. Ze markeert een wezenlijk andere benadering, waarin niet alleen biologische, maar ook psychologische en sociale factoren een rol spelen.
Wanneer er geen duidelijke oorzaak wordt gevonden voor lichamelijke klachten, krijg je soms te horen dat het ‘tussen de oren’ zit. Veel mensen voelen zich daar unheimisch bij, alsof er iets mis is met hen. Zo’n opmerking roept dan ook logischerwijs weerstand op. Je denkt: het is toch het een of het ander? Een psychisch probleem of een lichamelijk probleem, die kunnen toch niet samengaan? Maar is het niet juist een samenspel tussen lichaam en geest? Lichamelijke klachten hebben een psychisch effect, en psychische klachten kunnen op hun beurt weer een lichamelijk effect hebben.
In dit artikel leg ik uit:
- Het verschil tussen de SOLK-benadering en de ALK-benadering
- De nieuwe benadering van aanhoudende, niet verklaarbare lichamelijke klachten
- Mogelijke oorzaken van aanhoudende lichamelijke klachten
- Gevolgen van aanhoudende lichamelijke klachten
- Mogelijke oplossingen voor aanhoudende lichamelijke klachten
- Mijn aanpak bij aanhoudende lichamelijke klachten
Het verschil tussen de SOLK-benadering en de ALK-benadering
Bij de somatische benadering lag de nadruk op het ontbreken van een voldoende somatische verklaring. Men ging uit van lichamelijke klachten waarvoor medisch onvoldoende een lichamelijke oorzaak werd gevonden. Daardoor ontstond al snel de indruk dat de klachten ‘tussen de oren’ zaten en dus vooral psychisch verklaard moesten worden.
Bij ALK ligt het accent op het aanhouden van de lichamelijke klachten en op de invloed daarvan op het dagelijks functioneren, los van de oorzaak. Dat onderscheid geeft eerder verwarring dan duidelijkheid, want het is niet het een of het ander. Je kunt aanhoudende lichamelijke klachten hebben (ALK) en tegelijkertijd lichamelijke klachten zonder aantoonbare medische oorzaak (SOLK).
De nieuwe benadering van aanhoudende, niet verklaarbare lichamelijke klachten
Er wordt steeds meer gekeken naar het samenspel van verschillende factoren. Naast het lichamelijke aspect wordt ook gekeken naar psychologische en sociale factoren en naar de rol van je brein. Je onderzoekt welke copingstijl je hanteert bij stressvolle gebeurtenissen in je leven, en je kunt leren hoe je anders met je klachten en de stress die dat geeft, kunt omgaan.
Al met al is de nieuwe benadering erop gericht te achterhalen welke factoren de klachten in stand houden en wat jouw herstel kan bevorderen. Uitgangspunt is dat lichamelijke klachten worden beïnvloed door een samenspel van factoren.
Ook interessant: De eenheid tussen lichaam en geest.
Mogelijke oorzaken van aanhoudende lichamelijke klachten
Aanhoudende lichamelijke klachten kunnen door uiteenlopende factoren ontstaan of in stand worden gehouden. Hieronder bespreek ik de belangrijkste.
Hooggevoeligheid
Bij hooggevoeligheid raakt het zenuwstelsel sneller geactiveerd door prikkels, wat weer kan leiden tot verhoogde stress in het lichaam. De Amerikaanse psychologe en psychotherapeute Elaine Aron introduceerde in de jaren negentig de term Highly Sensitive Person, afgekort HSP. Haar onderzoek naar wat zij Sensory Processing Sensitivity noemde, liet zien dat het zenuwstelsel van sommige mensen zintuiglijke en emotionele prikkels dieper en uitgebreider verwerkt dan gemiddeld.
Lees ook: Hoogsensitiviteit; kenmerken, valkuilen en tips
Posttraumatische stress
Door een eenmalige traumatische gebeurtenis, of door een aanhoudend gevoel van onveiligheid in de jeugd, kan het zenuwstelsel overgeactiveerd raken. Daardoor raakt het systeem overbelast. Het organisme gaat deze geactiveerde toestand compenseren om de grote hoeveelheid energie te beheersen en in te kapselen, en zo ontstaan traumasymptomen.
Hyperwaakzaamheid is een directe uiting van deze hyperactivering en tegelijk de eerste reactie op gevaar. Als traumasymptoom voelt het als een aanhoudende ervaring van angst, verlamming en slachtofferschap, waarbij je voortdurend op zoek gaat naar de bron van gevaar. Met die waakzaamheid probeer je de overmaat aan energie in bedwang te houden: de spanning trekt naar de spieren van hoofd, nek en ogen, in een obsessieve zoektocht naar gevaar dat er vaak niet is. Dit gebeurt omdat je je in de kern van je wezen niet veilig voelt.
Lees ook: Wanneer is een gebeurtenis traumatisch?
De invloed van emoties
Langdurige fysieke of psychische klachten kunnen leiden tot emotionele reacties zoals boosheid, angst, wanhoop, schaamte of machteloosheid. Zo kan er een vicieuze cirkel ontstaan van emoties, stress en fysieke en psychische klachten.
Volgens Jan Houtveen, auteur van De dokter kan niets vinden, ontwikkelen mensen door deze emoties een gevoeligheid voor medisch onverklaarde klachten. Wanneer je angstig reageert op ziekte en pijn, creëer je meer stress, wat weer een effect kan hebben op je fysieke welbevinden. Onderzoek wijst uit dat mensen met medisch onverklaarde klachten structureel meer klachten en meer angst rapporteren dan mensen zonder deze klachten. Angst leidt tot klachten, en klachten leiden weer tot angst.
Ook interessant: Angst begrijpen
Perfectionisme en overbelasting
Perfectionisme, te veel zorg voor anderen en te veel verantwoordelijkheid dragen, maken het lastig om grenzen aan te geven en je eigen behoeften te erkennen. Zo pleeg je voortdurend roofbouw op jezelf, zowel fysiek als psychisch.
Perfectionisme betekent dat je perfectie nastreeft, waardoor het in jouw ogen nooit goed genoeg is. Dat kan spelen op het gebied van opleiding, werk, uiterlijk, of je rol als vader, moeder, partner of vriend. Vaak speelt het op meerdere gebieden tegelijk, en wil je overal de ballen in de lucht houden. Dat leidt onvermijdelijk tot overbelasting en dus tot stress. Faalangst kan hieruit voortkomen, net als de angst dat anderen ontdekken dat je eigenlijk niets kunt: het impostersyndroom.
Negatief zelfbeeld
Bij een negatief zelfbeeld denk je op een minderwaardige manier over jezelf. Misschien denk je dat je weinig betekent, dat je anderen niet tot last wilt zijn, of dat de fysieke klacht je eigen schuld is. Die overtuiging kan leiden tot somberheid en gevoelens van machteloosheid, maar ook tot slecht voor jezelf zorgen, wat een negatieve invloed kan hebben op je immuunsysteem.
Lees ook: Wat is een negatief zelfbeeld?
Langdurige stress
Langdurig in een stressvolle situatie verkeren, zoals financiële problemen, relatieproblemen, ziekte of zorg in de familie, een hoge werkdruk of grote levensveranderingen, kan eveneens aan de basis liggen van aanhoudende klachten.
Medisch onverklaarde klachten worden vaak in verband gebracht met stress. Stress is het Engelse woord voor spanning of belasting. Een stressor is datgene wat die spanning of belasting veroorzaakt, en de stressreactie is wat er als gevolg van die belasting gebeurt: dat kan pijn in de buik zijn of hoofdpijn, maar het kan ook zijn dat iemand als gevolg van stress meer gaat eten of drinken.
De meeste mensen kunnen een tijdelijke belasting wel dragen. Maar wanneer de spanning te lang duurt of te heftig is, en de draagkracht onvoldoende groot is om de belasting op te vangen, slaat het lichaam alarm.
Ook interessant: Wat is stress?
Wil je weten welke stressymptomen aangeven dat je op weg bent naar een burn-out?
Vraag de gratis test aan:
Type A gedragspatroon
De theorie van de persoonlijkheidstypen A en B werd ontwikkeld door de cardiologen Meyer Friedman en Ray Rosenman. Zij ontdekten dat de stoelen in de wachtkamer van hun praktijk veel sneller sleten dan verwacht: de bekleding was vooral aan de voorkant van het zitvlak versleten, omdat patiënten daar blijkbaar vaak op het puntje van de stoel zaten. Friedman en Rosenman startten daarop een formeel onderzoek en noemden dit gedrag de Type A-persoonlijkheid.
Het onderzoek had een belangrijk effect op de ontwikkeling van de gezondheidspsychologie, het vakgebied dat de relatie onderzoekt tussen de mentale toestand van een individu en zijn fysieke gezondheid. Het Type A-gedragspatroon is extravert, rationeel, competitief, georganiseerd, ambitieus, resultaatgericht, proactief en ongeduldig. Mensen met dit gedragspatroon hebben vaker een hoge bloeddruk.
Lees ook: Wat zijn de persoonlijkheidstypen A en B?
Stressverhogende gedachten
Het is al langer bekend dat gedachten tot bepaalde emoties leiden. Denk je dat vandaag een geweldige dag wordt met leuke uitdagingen, dan voel je je blij. Denk je dat het een zware dag wordt met lastige problemen, dan voel je je zwaarmoedig. Zo kun je een lichamelijke klacht interpreteren als onschuldig, of denken dat die vanzelf wel overgaat. Maar je kunt ook denken dat het misschien een symptoom is van iets ernstigs, zoals kanker. Negatieve gedachten leiden tot angst of boosheid, en dus tot stress. Richt je die angst op de fysieke pijn, dan wordt de pijn versterkt.
Negatieve gedachten kunnen zich ontwikkelen tot een doemscenario: je denkt dat je straks niet meer kunt werken en ontslagen wordt, dat je vervolgens je huis moet verkopen, en je ziet jezelf al dakloos rondlopen. Doemdenken gaat vaak hand in hand met piekeren, want bij piekeren zit je vast in een negatief scenario waarin je blijft ronddraaien zonder tot een oplossing te komen. Hypochondrie is een vorm van doemdenken.
Ook interessant: Hoe je gedachten je gevoelens beinvloeden
Alexithymie (emotieblindheid)
De term alexithymie werd in 1972 geïntroduceerd door Peter Sifneos, hoogleraar psychiatrie aan de Harvard Medical School. Het woord betekent letterlijk ‘geen woorden voor het gevoel of gemoed’, afkomstig van het Griekse a (geen, of gebrek aan), lexis (woord) en thymos (gevoel of gemoed). Emotieonderzoekers noemen dit fenomeen ook wel emotioneel analfabetisme of emotionele blindheid, omdat mensen met alexithymie moeite hebben met het herkennen en verwoorden van emoties. Wanneer je je eigen emoties niet herkent en erkent, heb je ook geen idee wat je blij maakt of waar je emotionele grenzen liggen.
Je kunt je emoties wel onderdrukken, inhouden, verdoven, wegredeneren of negeren, maar daar betaal je een prijs voor: de emoties zijn er namelijk nog steeds. Het onderdrukken van emoties en gevoelens leidt tot verkramping in je lichaam en in je doen en laten. Het ontregelt het hele organisme en vraagt een behoorlijke lichamelijke inspanning. Ergens in je lichaam span je je aan om de natuurlijke energie van een emotie tegen te houden: je klemt je kaken op elkaar, houdt je adem in, of spant je nek en schouders aan. Daar begin je meestal al jong mee, en op een gegeven moment is het een automatisme geworden: een verzet tegen gevoelens die eigenlijk geuit willen worden.
Ook interessant: Emotionele analfabetisme
Hypochondrie
Mensen met hypochondrie zijn voortdurend bang dat ze een ernstige ziekte hebben. Allerlei gewone lichamelijke verschijnselen, zoals kramp, een steek of jeuk, worden dan gezien als bevestiging dat er iets mis is. Hypochondrie wordt ook wel ziekteangst, ziektevrees of ziektefobie genoemd. Mensen met hypochondrie bezoeken vaak hun huisarts, maar ook wanneer ze de bevestiging krijgen dat ze gezond zijn, blijft de angst bestaan. Gevoelens van frustratie komen daarbij ook vaak voor, omdat ze zich met hun klachten niet altijd serieus genomen voelen. De frequente doktersbezoeken vormen dan weer een nieuwe bron van stress.
Lichamelijke uitputting door infectie
Ook een bacteriële infectie die het lichaam uitput, kan aan de basis liggen van aanhoudende lichamelijke klachten.
Gevolgen van aanhoudende lichamelijke klachten
Aanhoudende lichamelijke klachten kunnen een grote invloed hebben op je dagelijks leven. Wanneer pijn, vermoeidheid, duizeligheid, benauwdheid of andere lichamelijke klachten langere tijd aanhouden, kost dat veel energie. Je lichaam vraagt voortdurend aandacht, waardoor er minder ruimte overblijft voor werk, sociale contacten, ontspanning en de dingen waar je plezier aan beleeft.
Je kunt terechtkomen in een vicieuze cirkel. Door pijn of vermoeidheid ga je bijvoorbeeld minder bewegen, waardoor je conditie achteruitgaat en gewone activiteiten steeds meer moeite kosten. Ook slaapproblemen kunnen ontstaan of bestaande klachten versterken, waardoor je lichaam gevoeliger wordt voor lichamelijke prikkels.
Aanhoudende klachten kunnen ook emotioneel veel met je doen. Misschien vraag je je steeds af wat er met je lichaam aan de hand is, of ben je bang dat de klachten erger worden. Je kunt gefrustreerd of machteloos raken wanneer onderzoeken geen duidelijke verklaring geven of behandelingen onvoldoende helpen. Ook onzekerheid, somberheid en het verlies van vertrouwen in je eigen lichaam kunnen dan een rol gaan spelen.
Langdurige lichamelijke klachten kunnen ook invloed hebben op je gedrag. Misschien ga je activiteiten vermijden omdat je bang bent dat ze klachten veroorzaken of verergeren, zeg je vaker afspraken af, stop je met sporten, of doe je minder dingen die je vroeger vanzelfsprekend vond. Tegelijkertijd kan juist het voortdurend doorgaan en jezelf over je grenzen heen duwen, leiden tot nog meer vermoeidheid en spanning.
Ook je sociale leven en relaties kunnen veranderen. Wanneer je minder kunt dan vroeger, kan het moeilijk zijn om mee te doen met anderen. Misschien trek je je vaker terug, of heb je het gevoel dat anderen niet begrijpen hoeveel last je hebt. Je kunt bovendien afhankelijker worden van je partner, familie of andere mensen in je omgeving, wat gevoelens van frustratie, verdriet of schuld kan oproepen.
Zo kunnen lichamelijke klachten, gedachten, emoties, gedrag en je omgeving elkaar voortdurend beïnvloeden. Je hebt bijvoorbeeld pijn, maakt je daar zorgen over, raakt daardoor gespannen en gaat activiteiten vermijden. Vervolgens beweeg je minder, neemt je conditie af, en raak je steeds meer gericht op wat je lichaam wel en niet kan. Hierdoor kunnen de klachten nog meer op de voorgrond komen te staan.
Mogelijke oplossingen voor aanhoudende lichamelijke klachten
Er is niet één waarheid en niet één oplossing of antwoord. Medisch onverklaarde klachten zijn vaak diffuse klachten, waarbij de relatie tussen psychische en lichamelijke aspecten een belangrijke rol speelt bij het in stand houden ervan. Ieder mens is uniek en complex, en verdient een open, onderzoekende houding om samen naar alle mogelijke oorzaken en naar de verschillende manieren van aanpak te kijken.
Het leren herkennen, erkennen en verwoorden van emoties kan voorkomen dat je alleen gericht blijft op lichamelijke klachten en oorzaken. De meeste mensen hebben geen onderwijs of opvoeding gehad in het omgaan met emoties, wat opvallend is, want emoties liggen aan de basis van onze persoonlijkheid en dragen zorg voor ons welzijn.
Ieder mens heeft de fundamentele behoefte om zich veilig en goed te voelen. Je wilt fijne gevoelens ervaren, zoals plezier, enthousiasme, voldoening en liefde: gevoelens die energie en zin geven aan het leven. Lastige emoties zoals verdriet, boosheid, angst, wanhoop, schaamte, schuld, onzekerheid of machteloosheid wil je liever niet ervaren, omdat ze spanning geven en moeilijk zijn om mee om te gaan. Daarom negeer of onderdruk je ze vaak, maar daarmee zijn ze nog niet weg.
Mijn aanpak bij aanhoudende lichamelijke klachten
Bij aanhoudende lichamelijke klachten is het belangrijk om naar het geheel te kijken: naar wat er lichamelijk gebeurt, én naar de invloed van gedachten, emoties, gedrag, leefomstandigheden en relaties. Het is essentieel om deze wisselwerking te begrijpen. Deze factoren kunnen elkaar versterken, maar kunnen je ook juist helpen om meer grip te krijgen op jezelf.
Ervaringen in de kindertijd hebben je gevormd.
Je hebt wellicht geleerd om altijd je best te doen of het anderen naar de zin te maken, aan te voelen wat een ander nodig heeft of wellicht mag je van jezelf geen fouten maken waardoor je te veel van jezelf vraagt. Dit patroon neem je mee als je volwassen bent en levert je veel waardering en voordelen op. Maar ondertussen is er een deel in jou die zich hiertegen wil verzetten en langzaamaan woedend wordt, omdat het vrij wil zijn en dingen wil doen voor zichzelf. Er ontstaat een buitenkant en een binnenkant die met elkaar in gevecht zijn. Je kunt een heel aardig en behulpzaam mens zijn en je totaal onbewust zijn van je opgebouwde woede.
- Vermijd je een confrontatie?
- Ben je gericht op harmonie?
- Heb je moeite om ‘nee’ te zeggen tegen een verzoek?
- Doe je je best om aardig gevonden te worden?
- Maak je het anderen graag naar de zin?
- Moet je tegen een stootje kunnen van jezelf?
- Geef je vaak toe?
- Voel je je snel verantwoordelijk?
- Moet je afzien van jezelf?
Herken je jezelf in deze mooie eigenschappen. Hoe nobel ook, deze eigenschappen zorgen voor stress, houden je klem in een patroon waardoor je moeilijk kunt ontspannen.
Leer de signalen van je lichaam kennen
Emoties ervaar je in je lichaam. Er is in jou een innerlijke wereld die gezien en gevoeld en geleefd wil worden. Het is niet de bedoeling om je bewust te worden van signalen in je lichaam, om vervolgens te denken dat er een fysiek probleem is. Het gaat erom dat je lichaamssignalen leert te vertalen in gevoelens. Het lichaam is een belangrijke ingang tot emoties en gevoelens, want het vertelt je hoe het met je gaat. Ga er maar van uit dat de spanning die je in je lichaam ervaart meestal emotionele spanning is, zoals angst, zenuwen, Buikpijn en misselijkheid kan een teken zijn dat je ergens tegen opziet. Dit leren zien vraagt wel oefening. Je adem reageert ook op emoties die je ervaart. Wanneer je zenuwachtig bent, word je ademhaling onrustiger. Wanneer je spanning en pijn hebt, ben je geneigd je adem vast te zetten, daarmee creëer je nog meer spanning en je blokkeert er emoties mee. Door dieper te gaan ademen kan de spanning vrijkomen en emoties gaan stromen.
Meld je aan voor de checklist met 75 spreekwoorden en gezegdes over lichaam en emoties
Wil je meer invloed hebben op je gezondheid?
Dan nodig ik je uit voor een gratis, vrijblijvend kennismakings- en intakegesprek. Samen onderzoeken we waar je het meeste last van hebt, wat je graag wilt veranderen en of mijn manier van werken bij je past.
Goed om te weten: ik oefen geen druk uit om te veranderen, en ik werk niet zweverig. Ik houd van respectvolle, heldere communicatie, zodat je precies weet waar we mee bezig zijn.
Vanuit meer dan dertig jaar praktijkervaring leer ik je hoe je meer balans kunt vinden tussen denken en voelen.
Ik, Marja Postema help je graag via individuele coaching of de Opleiding Emotioneel Meesterschap. of de Masterclass vroegkinderlijk trauma
Neem contact op via het contactformulier, dan kijken we samen wat voor jou de beste aanpak is.
Opleiding Emotioneel Meesterschap
Deze diepgaande opleiding is een boeiende ontdekkingsreis naar de kern van je patronen. Ze is gebaseerd op de nieuwste inzichten in emotionele gezondheid, biografisch werken, innerlijk-kindwerk, karakterstructuren en traumawerk.
Met het bijbehorende boek Emoties, wat moet ik ermee? krijg je waardevolle inzichten en handvatten voor jezelf, en eventueel om anderen te ondersteunen in hun emotionele ontwikkeling.
Met maximaal zes deelnemers creëren we een veilige leeromgeving. In de opleidingsgroep steunen deelnemers elkaar: door te delen wat je bezighoudt, kun je echte verbinding ervaren, jezelf beter leren begrijpen en emoties toelaten.
Coaching en opleiding vinden plaats in Amersfoort. Coaching kan ook online.
De opleiding Emotioneel Meesterschap is geaccrediteerd bij de VESB (de Vereniging voor Erkende Stress- en Burn-outcoaches).
Deze aanvullende verdiepende opleiding kun je volgen in Nederland.
Woon je te ver weg, maar wil je hier toch mee aan de slag?
Online cursus Ontspannen jezelf zijn.
Ik leer je allerlei beelden en ideeën over jezelf, die niet bijdragen aan jouw levensgeluk, los te laten. Ik bied je een stappenplan aan waar ik al meer dan 20 jaar mee werk en wat zijn effectiviteit heeft bewezen.
Lees meer over de online cursus Ontspannen jezelf zijn
Veelgestelde vragen (FAQ)
Wat is de oorzaak van onverklaarbare pijn in mijn lichaam?
Onverklaarbare pijn ontstaat vaak door een samenspel van lichamelijke, psychologische en sociale factoren, zoals hooggevoeligheid, langdurige stress, onderdrukte emoties of een negatief zelfbeeld. Een lichamelijke oorzaak alleen verklaart de klachten meestal niet volledig.
Wat zijn onverklaarde lichamelijke klachten?
Onverklaarde lichamelijke klachten, ook wel SOLK genoemd, zijn lichamelijke klachten waarvoor bij medisch onderzoek geen voldoende somatische oorzaak wordt gevonden. Sinds 2021 wordt vaker gesproken van ALK, aanhoudende lichamelijke klachten, waarbij de nadruk ligt op het aanhouden van de klachten en de invloed daarvan op het dagelijks leven, los van de oorzaak.
Wat zijn psychische oorzaken van lichamelijke klachten?
Psychische oorzaken kunnen bijvoorbeeld langdurige stress, onderdrukte emoties, alexithymie, perfectionisme, een negatief zelfbeeld of hypochondrie zijn. Deze factoren kunnen het zenuwstelsel overbelasten en zo lichamelijke klachten veroorzaken of in stand houden.
Wat zijn lichamelijke klachten zonder medische oorzaak?
Dit zijn klachten, zoals pijn, vermoeidheid of duizeligheid, waarbij lichamelijk onderzoek geen duidelijke medische verklaring oplevert. Dat betekent niet dat de klachten er niet zijn of tussen de oren zitten; vaak spelen lichamelijke, psychologische en sociale factoren gezamenlijk een rol.
Wat zijn aanhoudende lichamelijke klachten?
Aanhoudende lichamelijke klachten, ALK, zijn lichamelijke klachten die langere tijd blijven bestaan en invloed hebben op het dagelijks functioneren, ongeacht of er wel of geen medische oorzaak voor is gevonden.
