Empathie ontwikkelen is een van de waardevolste dingen die je voor je relaties kunt doen, thuis en op het werk. Iedereen wil graag begrepen worden. Het doet goed als iemand je ziet in je zorgen, je verlangens en de moeite die je ergens voor doet. Toch is echte empathie lastiger dan het lijkt. Veel goedbedoelde reacties, zoals snel een oplossing aandragen of iemand geruststellen, zorgen er juist voor dat de ander zich niet gehoord voelt.
In ruim dertig jaar als coach heb ik gezien dat empathie meer is dan een gesprekstechniek. Het begint bij contact met je eigen gevoelens.
In dit artikel lees je:
- Wat empathie betekent: je afstemmen op de ander terwijl je bij jezelf blijft.
- Waarom empathie belangrijk is: mensen die zich begrepen voelen, bouwen vertrouwen op en zijn eerder bereid om samen te werken.
- Wat empathie niet is: redden, adviseren, meelijden of het overal mee eens zijn.
- Hoe je empathie ontwikkelt in zeven stappen: waarnemen, contact maken, benoemen wat opvalt, gevoelens benoemen, ruimte geven, je verplaatsen in de ander en intuïtie ontwikkelen.
- Welke valkuilen je tegenkomt: van verkeerde interpretaties tot het volpraten van stiltes.
- Waarom diepe empathie begint bij zelfinzicht: wie zijn eigen gevoelens kent, kan zich beter inleven in die van een ander.
Wat is empathie? Het korte antwoord
Empathie is het vermogen om je af te stemmen op de gevoelens, behoeften en verlangens van een ander, terwijl je je bewust blijft van je eigen gevoelens. Je voelt mee zonder de gevoelens van de ander over te nemen en zonder meteen te willen oplossen. Andere woorden voor empathie zijn inlevingsvermogen, je inleven, invoelen, aanvoelen en meevoelen.
Wat betekent empathie?
Empathie is het vermogen om je te verplaatsen in een ander. Daardoor kun je begrip opbrengen voor diens belangen, behoeften, verlangens en manier van denken. In de psychologie wordt vaak onderscheid gemaakt tussen cognitieve empathie, het begrijpen van wat een ander denkt en voelt, en emotionele empathie, het meevoelen met die gevoelens. Echte empathie verbindt beide: je begrijpt de ander en je voelt iets van wat hij of zij doormaakt.
In de praktijk betekent empathie dat je mensen in hun waarde laat en hun grenzen respecteert. Je respecteert verschillen in denkwijze, waarden en normen. Je kunt je inleven in de gevoelens van een ander, je hebt er begrip voor en je kunt erbij blijven als iemand emotioneel wordt. Dat laatste is misschien wel het moeilijkste deel: niet weglopen, niet afleiden, maar aanwezig blijven.
Waarom is empathie belangrijk?
Wanneer je iemand laat merken dat je begrijpt wat hij of zij voelt, voelt die persoon zich gezien en gehoord. Dat is de basis van een goede verstandhouding. Mensen die zich begrepen voelen, vertrouwen je sneller en zijn eerder bereid om iets voor je te doen wanneer dat nodig is.
Een empathische houding helpt je ook te ontdekken wat er werkelijk speelt. Daardoor kun je beter aansluiten en iemand geven wat hij of zij nodig heeft. Niet voor niets noemt psycholoog Daniel Goleman empathie een van de pijlers van emotionele intelligentie. Of je nu leidinggeeft, een relatie hebt of een vriend ondersteunt: empathie bepaalt voor een groot deel de kwaliteit van het contact.
Lees ook: Emotionele intelligentie ontwikkelen in 5 stappen
Wat empathie je oplevert
Empathie levert je betere relaties op. Mensen ervaren dat ze bij je terechtkunnen met hun verhaal en dat ze je kunnen vertrouwen. En wanneer jij op jouw beurt iemand nodig hebt, merk je dat de bereidheid om je te helpen groter is.
Wat empathie niet is
Empathie is niet de verantwoordelijkheid overnemen
Empathie betekent niet dat je verantwoordelijk bent voor het welzijn van een ander. Je hoeft niemand te redden of gelukkig te maken, en je hoeft de problemen van een ander niet op te lossen. Het is verleidelijk om te helpen, zeker als iemand zich hulpeloos opstelt. Maar wie andermans problemen oplost, ontneemt die ander de kans om zelf verantwoordelijkheid te nemen. Daardoor blijft hij of zij zich hulpeloos voelen.
Heb je de neiging om anderen te redden en voor hen te zorgen? Dan voelt het misschien egoïstisch om daar een grens aan te stellen. Maar begrenzen betekent niet dat je de ander aan zijn lot overlaat. Je helpt iemand juist om zijn eigen verantwoordelijkheid te nemen.
Empathie is niet meteen met oplossingen en adviezen komen
Wie direct met een oplossing komt, maakt de ander onbedoeld klein en afhankelijk. De meeste mensen zoeken geen oplossing. Voor hen is het genoeg om gehoord, gezien en begrepen te worden. Vaak vinden ze daarna zelf de weg.
Empathie is niet medelijden
Je hoeft niet helemaal op te gaan in de problemen van een ander en je hoeft diens gevoelens niet over te nemen. Meelijden helpt niemand. Onderzoek van neurowetenschapper Tania Singer laat zien dat het overnemen van andermans pijn vooral leidt tot stress en uitputting, terwijl compassie, meeleven vanuit warmte en betrokkenheid, je juist veerkrachtiger maakt. Zo kun je er langer en beter voor een ander zijn.
Empathie is niet het overal mee eens zijn
Empathie betekent ook niet dat je het overal mee eens bent of dat je iemand niet meer mag confronteren. Je kunt begrip hebben voor iemands gevoelens en hem of haar tegelijk aanspreken op de eigen verantwoordelijkheid. Sterker nog: een confrontatie komt beter aan als de ander zich eerst begrepen voelt.
Reacties die empathisch lijken, maar het niet zijn
Sommige reacties zijn goedbedoeld, maar blokkeren het gesprek. De Amerikaanse psycholoog Thomas Gordon noemde ze communicatieblokkades. Je herkent ze vast:
Oplossen: Misschien moet je……..
Adviseren: Ik zou je aanraden om ……….
Ondervragen: Hoe kan dat dan?
Schuldig laten voelen: Had je daar niet eerder aan kunnen denken?
Corrigeren: Maar dat is toch niet aan je gevraagd.
Moraliseren: Wat kun je hiervan leren?
Bagatelliseren: Het valt toch wel mee?
Relativeren: Het had nog erger gekund.
Al deze reacties verschuiven de aandacht van het gevoel van de ander naar jouw oordeel of jouw oplossing.
Empathie ontwikkelen in zeven stappen
Empathie kun je oefenen. De volgende zeven stappen helpen je om in een gesprek echt af te stemmen op de ander.
Stap 1: Neem lichaamstaal waar
Hoe iemand zich voelt, zie je vaak eerder aan lichaamstaal dan dat je het hoort. Wie opgewekt een praatje maakt, heeft het blijkbaar naar zijn zin. Wie met een nors of vermoeid gezicht zijn verhaal doet, geeft een heel andere indruk. Gezichtsuitdrukking, stemgebruik, oogopslag, houding en manier van bewegen vertellen veel over wat iemand voelt. Onderzoek van psycholoog Paul Ekman laat zien dat basisemoties zoals verdriet, angst en boosheid in veel culturen op vergelijkbare manieren op het gezicht te herkennen zijn.
Let vooral op momenten waarop woorden en lichaamstaal niet met elkaar overeenkomen. Iemand zegt dat het goed gaat, maar kijkt vermoeid of verdrietig. Dat is een mooi aanknopingspunt.
Stap 2: Maak eerst contact
Contact maken is de eerste fase van elk goed gesprek. Dat begint met oogcontact en vaak een hand. Je toont belangstelling en neemt de ander waar, door vragen te stellen en aandachtig te luisteren. Je mag het gesprek luchtig beginnen, bijvoorbeeld over het weer, de reis of een vakantie. Dat stelt de ander op zijn gemak en zorgt voor een ontspannen start.
Stap 3: Benoem wat je opvalt
Tijdens een gesprek merk je van alles op, zeker als je geoefend bent in waarnemen. Hoe zit de ander erbij: ontspannen, gespannen, afwachtend of misschien onverschillig? Vooral als iemand zich anders gedraagt dan je gewend bent, is het waardevol om dat te benoemen. Stel dat een collega normaal het hoogste woord voert, maar nu opvallend stil is. Hoe beter je iemand kent, hoe sneller je zoiets opmerkt. Door het op een open manier te benoemen, bijvoorbeeld met ‘Je bent stiller dan anders, klopt dat?’, geef je de ander de kans om zich gezien te voelen.
Stap 4: Benoem gevoelens en emoties
Het is een kunst om onder woorden te brengen wat de ander voelt.
In mijn coachingspraktijk doe ik dat bijvoorbeeld met zinnen als ‘Dat moet heel moeilijk voor je zijn geweest’ of ‘Dat is vast een teleurstelling voor je’. Wanneer je de vinger op de zere plek legt, mag het gevoel dat er al is er helemaal zijn. En pas als een gevoel er helemaal mag zijn, kan het ook weer wegvloeien.
Veel mensen vinden het lastig om over gevoelens te praten. Ze vermijden het onderwerp in de hoop dat het vanzelf overgaat. Maar terwijl jij er niet meer aan denkt, blijft de ander ermee zitten.
Is iemand boos, probeer dan het gevoel eronder te begrijpen. Boosheid komt vaak voort uit machteloosheid, frustratie of verdriet.
Stap 5: Geef ruimte
Geef de ander de ruimte om gevoelens en gedachten te uiten. Dat doe je onder meer door stiltes te laten vallen. In een stilte voelt iemand zich vrij om iets moeilijks te delen; de ruimte die je geeft is een uitnodiging om ervaringen, behoeften of gevoelens te laten zien. Straal rust uit en geef het gevoel dat er tijd is. Je kunt ook je waardering uitspreken voor het vertrouwen dat iemand in je stelt. Dat nodigt uit tot openheid.
Stap 6: Verplaats je in de ander
Vat samen wat de ander vertelt en benoem de gevoelens die daarbij zichtbaar worden. Je kunt letterlijk zeggen: ‘Ik kan me voorstellen dat je je zo voelt.’ Zo laat je zien dat je de ander begrijpt en erken je diens gevoelens en gedachten. De Amerikaanse psycholoog Carl Rogers noemde dit empathisch begrijpen en zag het als een van de belangrijkste voorwaarden voor persoonlijke groei.
Meevoelen is makkelijker als je herkent wat iemand meemaakt. Heb je zelf een dierbare verloren, dan begrijp je beter wat rouw met iemand doet. Heb je iets niet zelf meegemaakt, dan vraagt het meer moeite om je in de situatie van de ander te verplaatsen. Herkenning is overigens iets anders dan meelijden. Raakt het verhaal van een ander je zo dat je zelf overspoeld wordt, dan kan dat een teken zijn dat je eigen pijn nog niet helemaal verwerkt is.
Stap 7: Ontwikkel je intuïtie
In de basis hebben we allemaal intuïtie. De een voelt spanning in zijn lijf, de ander merkt iets op aan iemands stem of houding. Met je intuïtie herken je de gevoeligheden van een ander en houd je daar rekening mee. Je voelt aan wanneer iets pijnlijk is en je durft gevoeligheden te benoemen waar anderen ze negeren.
Wanneer empathie een vast onderdeel van je communicatie wordt, merk je hoe fijn mensen het vinden om gezien en gehoord te worden. En je ziet hoe ze opbloeien als je waardering en vertrouwen geeft.
Valkuilen bij het tonen van empathie
Bij elke stap liggen valkuilen op de loer. We hebben allemaal onze beperkingen, sociale onhandigheden of weerstand wanneer iemand emotioneel wordt. Dat is menselijk. Door ze te herkennen, kun je er bewuster mee omgaan.
Valkuilen bij waarnemen
Je bent te veel bezig met je eigen gedachten en gevoelens, of je laat je leiden door sterke normen en waarden. Neem je wel de tijd om waar te nemen, dan kunnen verkeerde interpretaties je in de weg zitten. Je betrekt bijvoorbeeld dingen op jezelf: iemand is boos en jij denkt dat je iets verkeerd hebt gedaan.
Iedereen interpreteert voortdurend en de meeste situaties kun je op meerdere manieren uitleggen. Stel: je bent op een feestje en een vriendin loopt je straal voorbij. Denk je dat ze boos op je is, dan schrik je en word je misschien zelf boos, of je gaat piekeren over wat je fout hebt gedaan. Denk je dat ze je niet ziet, dan loop je verrast en blij op haar af. Denk je dat ze je negeert, dan word je woedend. En denk je dat ze ergens meezit, dan maak je je zorgen en ga je naar haar toe. Dezelfde situatie levert vier verschillende gevoelens en reacties op. Dit sluit aan bij het werk van psycholoog Albert Ellis: niet de gebeurtenis zelf, maar jouw interpretatie ervan bepaalt grotendeels wat je voelt.
Valkuilen bij contact maken
Misschien vind je het moeilijk om zomaar op iemand af te stappen, omdat je niet weet wat je moet zeggen of omdat je een gesprekje over koetjes en kalfjes lastig vindt. Ook oude overtuigingen kunnen je tegenhouden, zoals de gedachte dat je anderen niet tot last wilt zijn. Of je bent bang voor een afwijzende reactie, zoals ‘Waar bemoei jij je mee?’ Geeft contact maken spanning, dan ligt vermijden of uitstellen op de loer.
Valkuilen bij benoemen
Veel mensen vinden het moeilijk om gevoelige zaken te benoemen, zoals een ernstige ziekte of het verlies van een partner. In onze cultuur zijn we niet gewend om gevoelens hardop uit te spreken, dus er zal altijd enige spanning zijn. Het is verleidelijk om te denken dat je het beter kunt laten rusten. Maar het verdwijnt hooguit uit jouw gedachten; de ander blijft ermee zitten.
Valkuilen bij ruimte geven en waardering uiten
Ruimte geven vraagt rust en tijd, en juist daar wringt het voor velen: iedereen heeft het druk. Een andere valkuil is het volpraten van stiltes, omdat stilte ongemakkelijk voelt. Ruimte geven betekent dat je in de luisterstand staat. Toch is luisteren niet hetzelfde als empathie. Je kunt luisteren zonder werkelijk betrokken te zijn, en mensen voelen dat feilloos aan.
Ook waardering uiten en complimenten geven gaan veel mensen niet makkelijk af in onze rationele, resultaatgerichte samenleving. De waarde ervan wordt nog altijd onderschat.
Valkuilen bij inleven
Je kunt je pas inleven in de gevoelens van een ander als je je bewust bent van je eigen gevoelens en erkent dat gevoelens er mogen zijn. Ben je vooral rationeel ingesteld en weet je niet goed wat je voelt, dan is het lastig om je gevoelsmatig te verplaatsen in een ander.
Een andere belemmering zijn oordelen over bepaalde gevoelens, bijvoorbeeld de overtuiging dat mensen die verdriet tonen zwak zijn. Dan is de kans groot dat je je niet inleeft, maar oplossingen bedenkt of advies geeft.
Ook interessant: Tien belangrijke functies van emoties
Empathie is meer dan een vaardigheid
Empathie kun je deels aanleren, maar diepgaande empathie is het resultaat van emotionele ontwikkeling. Daarvoor heb je eerst inzicht nodig in je oordelen over emoties en in je eigen normen en waarden. Die bepalen voor een groot deel hoe je naar anderen kijkt en hoe je mensen beoordeelt. Ook je stemming speelt mee: of je lekker in je vel zit, of het goed gaat in je leven of dat je gefrustreerd bent. En herinneringen aan vergelijkbare situaties kleuren je blik. Daarom is het zo belangrijk om eerst zelfinzicht te krijgen in je gevoeligheden, je patronen en je valkuilen.
De balans tussen bij de ander zijn en bij jezelf blijven
Mensen die van nature relatiegericht zijn, hebben dit inlevingsvermogen vaak al jong ontwikkeld. Ze stralen een toegankelijkheid uit waardoor anderen makkelijk hun verhaal bij hen kwijt kunnen. Vaak is die empathische houding ontstaan omdat ze al vroeg rekening moesten houden met anderen. Dat zie ik veel bij volwassenen die het oudste kind in het gezin waren.
Op zich is dat een mooie kwaliteit. Het wordt pas ongezond als je je eigen behoeften opzijzet of de verantwoordelijkheid van anderen overneemt. Dan word jij de redder en de ander het slachtoffer. De uitdaging ligt in de balans tussen empathie voor de ander en verantwoordelijkheid voor jezelf.
Wie zichzelf kent, kan zich verbinden met een ander
Wie zijn eigen gevoelens goed kent, kan zich verplaatsen in de emoties van anderen. Je kunt je pas echt met anderen verbinden als je met jezelf verbonden bent. Dan verbetert ook de kwaliteit van je relaties. Door je emotionele intelligentie te ontwikkelen, leer je jezelf beter kennen en krijg je meer grip op je emoties. Zo groeit je empathie vanzelf mee.
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
Ik ben Marja Postema coach met meer dan dertig jaar ervaring. In mijn praktijk in Amersfoort en online, begeleid ik volwassenen die worstelen met zichzelf of moeite hebben met emoties, van zichzelf of van anderen, in relaties of op het werk. Via de Emotionele Intelligentie Academie coach ik daarnaast leidinggevenden in emotionele intelligentie. Ik werk diepgaand waar dat nodig is, maar ook praktisch en nuchter, zodat je weer grip krijgt op jezelf en je leven.
xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx
Wil je empathie verder ontwikkelen?
Wil je meer empathie ervaren in je contact met anderen of wil je oefenen in het uiten ervan?
Dan nodig ik je graag uit voor een gratis, vrijblijvend kennismakings-en intakegesprek.
In dit gesprek onderzoeken we samen waar je het meeste last van hebt, wat je graag wilt veranderen en of mijn manier van werken bij jou past.
Goed om te weten dat ik geen druk uitoefen om te veranderen, geen zweverige aanpak heb. Ik houd van een respectvolle en heldere communicatie, zodat je precies weet waar we mee bezig zijn.
Vanuit mijn jarenlange praktijkervaring leer ik je hoe je empathie kunt gebruiken in de communicatie met je omgeving, zowel in werk als privé.
Ik, Marja Postema help je graag d.m.v. individuele coaching of de opleiding Emotioneel Meesterschap
Neem contact op via het contactformulier dan gaan we kijken wat voor jou de beste aanpak is.
OPLEIDING EMOTIONEEL MEESTERSCHAP
Deze diepgaande opleiding is een boeiende ontdekkingsreis naar de kern van je patronen, gebaseerd op de nieuwste inzichten in emotionele gezondheid, biografisch werken, innerlijk kind werk, karakterstructuren en traumawerk.
Met het bijbehorende boek ‘Emoties, wat moet ik ermee?’ krijg je waardevolle inzichten en handvatten voor jezelf en eventueel om cliënten te ondersteunen in hun emotionele reis.
Met een ideale groepsgrootte van maximaal zes deelnemers creëren we een veilige leeromgeving. In de opleidingsgroep steunen deelnemers elkaar. Door te delen wat je bezighoudt, kun je echte intimiteit ervaren, jezelf beter leren begrijpen en emoties toelaten.
Mijn aanpak, voortgekomen uit 30 jaar ervaring, opleiding en persoonlijke proces, is bewezen effectief en helend, omdat de bron van ineffectief gedrag bloot gelegd wordt en belemmeringen oplost die, het vrijuit ervaren van emoties en de autonomie, blokkeren.
Voor iedereen die bezig wil zijn met bewustwording en persoonlijke ontwikkeling.
Voor iedereen die behoefte heeft aan verdieping, verheldering en aan het oplossen van hardnekkige patronen.
Voor iedereen die vat wil krijgen op verschillende vormen van conditionering en loyaliteit
De opleiding is geaccrediteerd door verschillende beroepsverenigingen.
Meld je aan voor een gratis en vrijblijvend kennismakingsgesprek via het contactformulier
Coaching en de opleiding vinden plaats in Amersfoort.
Coaching is ook online mogelijk.
Veelgestelde vragen over empathie (FAQ)
Wat is empathie in eenvoudige woorden?
Empathie is het vermogen om je in te leven in wat een ander voelt en denkt, terwijl je je bewust blijft van je eigen gevoelens. Je laat de ander merken dat je hem of haar begrijpt, zonder direct te oordelen of op te lossen.
Kun je empathie leren?
Ja. Empathische vaardigheden zoals waarnemen, gevoelens benoemen en ruimte geven kun je oefenen. Diepgaande empathie groeit vooral mee met je emotionele ontwikkeling: hoe beter je je eigen gevoelens kent, hoe makkelijker je je in een ander verplaatst.
Wat is het verschil tussen cognitieve en emotionele empathie?
Bij cognitieve empathie begrijp je wat een ander denkt en voelt. Bij emotionele empathie voel je daadwerkelijk iets mee. Echte empathie combineert beide: je begrijpt de ander en je bent er gevoelsmatig bij, zonder zijn of haar gevoelens over te nemen.
Wat is het verschil tussen empathie en medelijden?
Bij empathie voel je mee en blijf je tegelijk bij jezelf. Bij meelijden neem je de pijn van de ander over, waardoor je zelf uitgeput raakt en de ander er weinig aan heeft. Empathie geeft steun; meelijden voegt vooral extra lijden toe.
Kun je te empathisch zijn?
Empathie zelf is niet het probleem, wel het verlies van je eigen grenzen. Als je voortdurend je eigen behoeften opzijzet, de problemen van anderen oplost of hun gevoelens overneemt, raak je uitgeput. Gezonde empathie gaat samen met duidelijke grenzen.
Hoe toon je empathie zonder advies te geven?
Benoem wat je ziet en wat de ander mogelijk voelt, vat samen wat je hoort en laat stiltes vallen. Een zin als ‘Dat moet heel moeilijk voor je zijn’ zegt vaak meer dan welk advies ook. Vraag pas of iemand behoefte heeft aan tips als hij of zij zich begrepen voelt.
Wat heeft empathie te maken met emotionele intelligentie?
Empathie is een van de kernonderdelen van emotionele intelligentie, naast zelfbewustzijn, zelfregulatie, motivatie en sociale vaardigheden. Zonder inzicht in je eigen emoties is het moeilijk om de emoties van anderen goed te lezen.
Waarom is empathie belangrijk op het werk?
Leidinggevenden en collega’s die empathisch reageren, creëren vertrouwen en psychologische veiligheid. Mensen durven dan eerder problemen te melden, fouten toe te geven en zich volledig in te zetten. Empathie is daarmee geen zachte bijzaak, maar een basis voor goed samenwerken.
